Kalprotektyna w kale: normy, podwyższony wynik i czy to IBS, czy zapalenie jelit

Kalprotektyna to białko wiążące wapń i cynk, pochodzące głównie z cytoplazmy neutrofili, czyli krwinek białych biorących udział w pierwszej linii odpowiedzi zapalnej. Ma bezpośrednie działanie przeciwdrobnoustrojowe i uczestniczy w regulacji wrodzonej odpowiedzi immunologicznej. Kiedy w ścianie jelita rozwija się zapalenie, neutrofile przenikają do światła jelita, gdzie obumierają i uwalniają kalprotektynę. Stężenie kalprotektyny w kale jest więc powiązane z nasileniem zapalenia śluzówki (przegląd Kapel i wsp., 2023). Według przeglądu Ricciuto i Griffithsa (2019) stężenie w stolcu jest wielokrotnie wyższe niż we krwi, co ułatwia jego pomiar.

Kalprotektyna nie jest więc markerem żadnej konkretnej choroby, tylko markerem obecności neutrofili w świetle jelita. To ważne rozróżnienie: wzrost oznacza zapalenie (choroba zapalna jelit, infekcja bakteryjna lub pasożytnicza, zapalenie wywołane lekami, niekiedy nowotwór), ale sam nie mówi, jakie. Brak wzrostu oznacza natomiast, że aktywnego zapalenia błony śluzowej najpewniej nie ma, a objawy mają inne tło, najczęściej czynnościowe. Ta asymetria, czyli dużo większa wartość wyniku ujemnego niż dodatniego, jest kluczem do jego sensownego użycia.

Badanie wykonuje się z próbki stolca, zwykle kilku gramów pobranych do specjalnego pojemnika. Wynik podaje się w mikrogramach na gram stolca (µg/g, co odpowiada mg/kg). Metody laboratoryjne (ELISA, immunoturbidymetria, testy szybkie) różnią się między sobą i nie zawsze dają identyczne liczby, dlatego progi decyzyjne trzeba zawsze odnosić do zakresu referencyjnego podanego przez dane laboratorium, a kontrolne oznaczenia wykonywać tą samą metodą.

Te liczby warto przetłumaczyć na język praktyczny. Wartość predykcyjna ujemna 99,8% oznacza, że przy niskim wyniku kalprotektyny szansa, że pacjent z objawami podobnymi do IBS ma jednak chorobę zapalną jelit, jest bardzo mała (około 1 na 500 przy założonej częstości 1%). To dlatego test jest tak użyteczny jako filtr wstępny: pozwala spokojnie prowadzić większość pacjentów jako IBS bez kolonoskopii. Wartość predykcyjna dodatnia 9% oznacza natomiast, że przy takiej samej częstości choroby tylko około 1 na 11 osób z dodatnim wynikiem faktycznie ma IBD. Pozostali to wyniki fałszywie dodatnie, które trzeba wyjaśnić, ale w większości nie oznaczają groźnej choroby.

Zależność od częstości choroby jest podstawową zasadą każdego testu diagnostycznego. W gabinecie specjalisty, do którego trafiają pacjenci z silniejszym podejrzeniem IBD, wartość predykcyjna dodatnia będzie wyższa; w populacji pierwszego kontaktu, gdzie większość to IBS, niższa. Dlatego ta sama liczba, np. 120 µg/g, może mieć inne znaczenie u 25-latka z krwią w stolcu i spadkiem masy ciała, a inne u 40-latki z wzdęciami po jedzeniu, która od lat bierze leki na refluks.

Nie ma jednej, uniwersalnej normy. Najczęściej przyjmuje się, że wartość poniżej 50 µg/g jest prawidłowa (negatywna), przedział mniej więcej od 50 do 100-200 µg/g to tzw. strefa pośrednia, wymagająca interpretacji klinicznej i często powtórzenia, a wartości powyżej 200-250 µg/g wskazują na istotne zapalenie. Laboratoria stosują jednak własne progi, zależne od metody, więc zawsze należy patrzeć na przedział referencyjny wydrukowany na wyniku. Granice między kategoriami nie są ostre, to raczej kontinuum prawdopodobieństwa.

Dane z badań potwierdzają, że próg 50 µg/g jest czuły, ale mało swoisty. W prospektywnym badaniu w 15 ośrodkach w Chinach u 556 pacjentów z przewlekłą biegunką (Liu i wsp., 2026) optymalny punkt odcięcia dla wykrycia nieprawidłowości w kolonoskopii wynosił 93,8 µg/g (AUC 0,830), dla zapalenia okrężnicy 118,4 µg/g (AUC 0,896), a dla choroby zapalnej jelit 157,0 µg/g (AUC 0,929). Oznacza to, że im bardziej konkretnej choroby szukamy, tym wyższy próg zwiększa trafność, a niższy zwiększa czułość kosztem fałszywych alarmów. Test miał też ograniczoną skuteczność w wykrywaniu gruczolaków wysokiego ryzyka (AUC 0,587), co przypomina, że nie służy do wykrywania polipów.

Warto również wiedzieć, że u zdrowych osób wynik nie zawsze mieści się poniżej 50 µg/g. W szwedzkiej kohorcie 382 zdrowych osób w wieku 50-65 lat (Fall i wsp., 2017) obliczone przedziały referencyjne wynosiły poniżej 199 µg/g dla jednej metody ekstrakcji i poniżej 153 µg/g dla drugiej, czyli znacznie powyżej klasycznego progu 50 µg/g. Autorzy podkreślają, że wartości zależą od metody przygotowania próbki. To kolejny powód, by nie traktować jednego, nieco podwyższonego wyniku jako rozpoznania.

Najczęstszą przyczyną nieswoistego wzrostu kalprotektyny są leki. W badaniu przekrojowym u 590 osób skierowanych na kolonoskopię, u których badanie okazało się prawidłowe (Lundgren i wsp., 2019), aż 36% miało kalprotektynę powyżej 50 µg/g. W analizie wielowariantowej z podwyższonym wynikiem wiązały się: wiek (skorygowany OR 1,05 na rok), inhibitory pompy protonowej (OR 3,84; 95% CI 2,34-6,32), niesteroidowe leki przeciwzapalne (OR 2,41; 95% CI 1,16-5,00) i kwas acetylosalicylowy (OR 2,93). Zależność potwierdziło szwedzkie badanie obserwacyjne z 2025 roku na 431 pacjentach z IBS lub czynnościowymi zaburzeniami jelit (Sandberg-Janzon i Karling): u osób z niedawną receptą na IPP mediana wynosiła 66 vs 23 µg/g u pozostałych, a dla NLPZ 57 vs 25 µg/g. Wynik powyżej 50 µg/g wiązał się też z częstszym skierowaniem na kolonoskopię (40% vs 19%), co autorzy oceniają jako potencjalnie niepotrzebne badania.

Drugim źródłem zamieszania jest zmienność biologiczna. W starszym, małym badaniu Husebye i wsp. (2001) u 14 osób bez zapalenia i bez nowotworu, które przed kolonoskopią oddały po osiem próbek stolca, u 36% wartości były stale niskie (poniżej 50 µg/g), a u 64% wahały się z dnia na dzień, także powyżej tego progu (średnio 70 µg/g, pojedyncze wyniki od 9 do 461, odchylenie standardowe wewnątrz pacjenta 52 µg/g). Autorzy nie znaleźli wyjaśnienia w wywiadzie ani w obrazie kolonoskopowym. Praktyczny wniosek: pojedynczy umiarkowanie podwyższony wynik u osoby bez objawów alarmowych często zasługuje na powtórzenie, a nie na natychmiastową eskalację.

W praktyce kalprotektynę wykorzystuje się jako bramkę decyzyjną. Przy objawach z dolnego odcinka przewodu pokarmowego u osoby poniżej 45-50 lat, bez objawów alarmowych, wynik niski pozwala prowadzić pacjenta jak IBS, a wynik wysoki (zwłaszcza powyżej 200-250 µg/g) uzasadnia skierowanie do gastroenterologa i najczęściej do kolonoskopii z pobraniem wycinków. Wynik w strefie pośredniej wymaga powtórzenia i uwzględnienia leków. Przegląd JAMA o przewlekłej biegunce niezakaźnej (Singh i wsp., 2026) zaleca w ocenie przewlekłej biegunki badanie w kierunku celiakii oraz kalprotektynę, a kolonoskopię (wraz z endoskopią górną) u osób z krwawieniem z przewodu pokarmowego, niezamierzonym spadkiem masy ciała, wiekiem 45 lat lub więcej, biegunką nocną, stolcami tłustymi lub niedokrwistością z niedoboru żelaza.

Kalprotektyna i test FIT (krew utajona w kale) odpowiadają na różne pytania i nie zastępują się nawzajem. FIT wykrywa krew, głównie z nowotworów i dużych polipów, kalprotektyna wykrywa zapalenie. W brytyjskim badaniu 654 pacjentów skierowanych z podejrzeniem raka jelita grubego (Turvill i wsp., 2016) wartość predykcyjna ujemna kalprotektyny dla raka wynosiła 98,6%, a 27,8% chorych miało prawidłowy wynik i teoretycznie można było im oszczędzić pilnej ścieżki diagnostycznej, ale wartość predykcyjna dodatnia dla raka była niska. Z kolei w retrospektywnym badaniu u 669 pacjentów (Perry i wsp., 2026) kalprotektyna powyżej 50 µg/g miała wysoką czułość dla IBD zarówno u osób 18-49 lat (94,1%), jak i 50 lat i starszych (93,8%), ale wartość predykcyjna dodatnia wynosiła tylko 20,9% i 12,8%, a w grupie 50+ test FIT lepiej wykrywał patologię organiczną, w tym raka, przy progu kalprotektyny 150 µg/g. Autorzy sugerują rolę kalprotektyny jako testu wykluczającego u osób po 50. roku życia z objawami z dolnego odcinka i ujemnym FIT, gdy nie podejrzewa się raka.

Z tych danych wynika prosty wniosek: u osób starszych, z objawami alarmowymi lub rodzinnym obciążeniem rakiem jelita grubego nie wolno poprzestać na prawidłowej kalprotektynie. Test świetnie wspiera decyzję u młodszych pacjentów z objawami przypominającymi IBS, natomiast nie jest narzędziem przesiewowym w kierunku raka. Do badań przesiewowych służą kolonoskopia lub test FIT, o których piszemy osobno.

Odwrotna pomyłka też jest częsta: skoro wynik jest powyżej normy, to na pewno choroba Crohna. W rzeczywistości, jak widzieliśmy, nawet 34-36% osób z prawidłową kolonoskopią może mieć wynik powyżej 50 µg/g, głównie z powodu wieku i leków. Dlatego dopiero zestawienie liczby z kontekstem klinicznym ma wartość.

Do lekarza warto zgłosić się niezwłocznie, jeśli przy dolegliwościach jelitowych pojawia się krew w stolcu lub czarne stolce, niezamierzony spadek masy ciała, gorączka, biegunka budząca w nocy, niedokrwistość lub niedobór żelaza, silny i narastający ból brzucha, objawy po raz pierwszy po 45.-50. roku życia albo wywiad rodzinny raka jelita grubego, choroby zapalnej jelit lub celiakii. Takie sytuacje wymagają oceny klinicznej niezależnie od wyniku kalprotektyny.

Kalprotektyna jest jednym z nielicznych badań, które realnie zmieniają postępowanie: dobrze pozwala oszczędzić inwazyjnej diagnostyki tym, którzy jej nie potrzebują, i szybciej wysłać do specjalisty tych, którzy tego wymagają. Najwięcej szkody robi interpretowanie jej bez kontekstu: jako wyroku przy jednym lekko podwyższonym wyniku albo jako gwarancji zdrowia przy wyniku prawidłowym u osoby z objawami alarmowymi. Jeśli przyjmujesz IPP lub NLPZ, powiedz o tym lekarzowi, zanim wynik zacznie żyć własnym życiem.