Wysokie eozynofile: przyczyny (alergia, pasożyty i nie tylko)

Eozynofile powstają w szpiku kostnym, a o ich liczbie decyduje głównie interleukina-5 (IL-5), cytokina produkowana przez limfocyty T pomocnicze typu 2 (Th2) oraz tzw. wrodzone komórki limfoidalne typu 2. Ten sam szlak, określany jako zapalenie typu 2, odpowiada za alergię, astmę atopową, część przypadków atopowego zapalenia skóry i obronę przed robakami (helmintami). Po aktywacji eozynofile wydzielają ziarnistości zawierające białka toksyczne dla pasożytów, ale uszkadzające także własne tkanki, i to właśnie dlatego bardzo wysokie liczby eozynofilów mogą powodować uszkodzenie narządów.

Z tego mechanizmu wynikają dwie praktyczne konsekwencje. Po pierwsze, liczba eozynofilów we krwi odzwierciedla nasilenie zapalenia typu 2, ale tylko w przybliżeniu: ważniejsze bywa to, co dzieje się w tkankach (płucach, przełyku, skórze, jelicie), które nie zawsze przekłada się na wynik z krwi. Po drugie, ta sama liczba może oznaczać zupełnie różne rzeczy u różnych osób, dlatego interpretacja zawsze zależy od objawów, leków i wywiadu podróżniczego.

Warto też wiedzieć, że liczba eozynofilów zmienia się w ciągu doby i pod wpływem hormonów. Jest zwykle niższa rano, gdy poziom kortyzolu jest najwyższy, a wyższa w nocy, a leki z grupy glikokortykosteroidów, także wziewne w większych dawkach, mogą ją obniżać. Z kolei niewydolność kory nadnerczy (choroba Addisona), przy której brakuje kortyzolu, bywa przyczyną wzrostu eozynofilów. Dlatego drobne wahania między kolejnymi wynikami są normalne i nie powinny budzić niepokoju.

Zakres referencyjny eozynofilów w rozmazie wynosi zwykle około 1–5% leukocytów, co przy typowej liczbie leukocytów odpowiada mniej więcej 0,0–0,5 G/l (dokładne wartości podaje laboratorium na wyniku). Aby ocenić eozynofilię, należy patrzeć na liczbę bezwzględną, którą często podaje się obok odsetka. Gdy jej nie ma, można ją obliczyć: mnożymy liczbę leukocytów (G/l) przez odsetek eozynofilów i dzielimy przez 100. Na przykład 8 G/l leukocytów i 10% eozynofilów to 0,8 G/l, czyli eozynofilia łagodna.

Progi 0,5 G/l dla eozynofilii i 1,5 G/l dla hipereozynofilii są przyjęte w literaturze hematologicznej i w międzynarodowych konsensusach klasyfikacji zaburzeń eozynofilowych. Zespół hipereozynofilowy (HES) rozpoznaje się, gdy do hipereozynofilii dołącza uszkodzenie narządów spowodowane przez eozynofile, bez innej wyjaśniającej przyczyny. Granice te nie są ostre, a decyzje podejmuje się zawsze w kontekście klinicznym.

U większości osób z lekko podwyższonymi eozynofilami przyczyną jest atopia, czyli skłonność do nadmiernej reakcji układu odpornościowego na alergeny środowiskowe. Dotyczy to alergicznego nieżytu nosa (katar sienny), astmy atopowej, atopowego zapalenia skóry, alergii pokarmowych i pokrzywki. Typowo eozynofile nasilają się w sezonie pylenia, po kontakcie z alergenem lub w okresie zaostrzenia choroby i spadają po leczeniu przeciwzapalnym.

W astmie liczba eozynofilów we krwi bywa wykorzystywana jako biomarker tzw. astmy eozynofilowej, czyli fenotypu, który dobrze odpowiada na leki wziewne z glikokortykosteroidami, a w ciężkich postaciach na leczenie biologiczne ukierunkowane na IL-5. Wysoka liczba eozynofilów u osoby z astmą wiąże się z większym ryzykiem zaostrzeń, ale sam wynik nie zastępuje spirometrii ani oceny klinicznej. Szczegóły dotyczące choroby opisujemy w naszym wpisie o astmie. Warto dodać, że eozynofilia u osoby bez żadnych objawów alergii wymaga szerszego spojrzenia i nie powinna być z góry tłumaczona 'alergią'.

Wniosek praktyczny: jeśli eozynofile są podwyższone łagodnie (poniżej 1,5 G/l), a Ty masz rozpoznaną atopię lub objawy z nią zgodne (świszczący oddech, katar, świąd skóry, wysypka), często wystarczy leczenie choroby podstawowej i kontrolna morfologia po kilku tygodniach lub miesiącach. Brak normalizacji mimo leczenia lub narastanie wartości jest sygnałem, by szukać dalej.

Leki są jedną z najczęstszych przyczyn eozynofilii nabytej w ciągu życia. Opisano ją po wielu grupach leków, między innymi po antybiotykach (zwłaszcza beta-laktamowych, ale też sulfonamidach), niesteroidowych lekach przeciwzapalnych, lekach przeciwdrgawkowych, allopurynolu i niektórych lekach przeciwbólowych. Zwykle jest łagodna i bezobjawowa i ustępuje po odstawieniu leku, ale decyzję o odstawieniu zawsze podejmuje lekarz prowadzący.

Szczególną postacią jest zespół DRESS (reakcja polekowa z eozynofilią i objawami ogólnymi), rzadka, ale potencjalnie groźna reakcja nadwrażliwości, która pojawia się zwykle po kilku tygodniach od rozpoczęcia nowego leku. Charakteryzuje się gorączką, rozległą wysypką, powiększeniem węzłów chłonnych, eozynofilią i zajęciem narządów wewnętrznych (wątroby, nerek, płuc, serca). Jeśli po rozpoczęciu nowego leku pojawi się gorączka z wysypką, to sytuacja wymagająca pilnej konsultacji, a nie czekania na kontrolną morfologię.

Rozległa analiza przypadków ciężkiej eozynofilii z dwóch szpitali w Nowej Anglii pokazuje skalę tego zjawiska w warunkach szpitalnych: reakcje polekowe odpowiadały za około jedną piątą przypadków, z czego około 90% wystąpiło w warunkach szpitalnych. Szczegóły tego badania przedstawiamy niżej.

Tak. Zakażenia pasożytami wielokomórkowymi (robakami), w których dochodzi do przenikania larw przez tkanki, są klasyczną przyczyną eozynofilii. Dotyczy to między innymi nicieni jelitowych, węgorczycy (Strongyloides), włośnicy, toksokarozy, schistosomiazy czy filariozy. Zakażenia pierwotniakami zwykle nie powodują eozynofilii, a tasiemce i owsiki (częste u dzieci) tylko wyjątkowo. W krajach o niskiej częstości zakażeń, takich jak Polska, pasożyty są stosunkowo rzadką przyczyną w populacji ogólnej, ale rosną znaczenie przy wywiadzie podróżniczym lub migracyjnym.

Brytyjskie wytyczne dla osób wracających z podróży i migrantów zaznaczają, że eozynofilia jest w tej grupie częstym znaleziskiem, często wskazującym na zakażenie robakami, które bywa bezobjawowe albo daje niecharakterystyczne objawy, a część z tych zakażeń może prowadzić do ciężkiej choroby. Zalecenia przewidują dobór badań w zależności od regionu podróży (badania serologiczne, badanie kału na obecność pasożytów, a w określonych sytuacjach empiryczne leczenie przeciwpasożytnicze) i zostały niedawno zaktualizowane, między innymi w zakresie postępowania w bezobjawowej eozynofilii.

Praktycznie: jeśli w ciągu ostatnich miesięcy lub lat byłeś w regionach tropikalnych lub subtropikalnych, spożywałeś niedogotowane mięso, ryby lub woda pochodziła z niepewnego źródła, albo mieszkałeś poza Europą, powiedz o tym lekarzowi. Pojedyncze badanie kału często nie wystarcza, bo wiele pasożytów wydala się nieregularnie, a niektóre (jak Strongyloides) lepiej wykrywać serologicznie. Samodzielne odrobaczanie 'na ślepo' bez rozpoznania nie jest właściwą strategią, bo leki są dobierane do konkretnego pasożyta.

Co z tego wynika? Przede wszystkim to, że rozkład przyczyn zależy od poziomu eozynofilów i od populacji. U osób z ciężką eozynofilią (powyżej 5 G/l) leczonych w szpitalu pierwsze miejsce zajmują choroby krwi i nowotwory, a nie alergia czy pasożyty. Z kolei w łagodnej eozynofilii, którą zwykle wykrywa się w poradni, dominują choroby atopowe. Ważne zastrzeżenie: badanie dotyczy pacjentów szpitalnych z określonego regionu USA i ciężkiej eozynofilii, więc nie przekłada się wprost na to, jak często coś groźnego kryje się za wynikiem 0,6–0,9 G/l w polskiej poradni. Nie wolno z niego wyciągać wniosku, że łagodna eozynofilia oznacza chorobę krwi.

Eozynofilowe zapalenie przełyku (EoE) jest przewlekłą chorobą immunologiczną, w której eozynofile naciekają błonę śluzową przełyku. Objawia się trudnością w przełykaniu, uczuciem zatrzymywania się pokarmu, zgagą niereagującą na leczenie lub bólem w klatce piersiowej, częściej u młodych mężczyzn z atopią. Rozpoznanie wymaga endoskopii z biopsją, według międzynarodowego konsensusu AGREE z 2018 roku opiera się na objawach dysfunkcji przełyku i obecności nacieku eozynofilowego w bioptatach, po wykluczeniu innych przyczyn. Eozynofile we krwi bywają podwyższone, ale nie zawsze, więc prawidłowy wynik morfologii jej nie wyklucza.

Wśród chorób skóry eozynofilię daje oprócz atopowego zapalenia skóry także pokrzywka, pemfigoid pęcherzowy i niektóre inne dermatozy. Ze strony jelit eozynofilowe zapalenie żołądka i jelit jest rzadkie, ale możliwe. Choroby autoimmunologiczne to między innymi eozynofilowa ziarniniakowatość z zapaleniem naczyń (EGPA, dawniej zespół Churga i Strauss), która dotyczy osób z astmą, często z towarzyszącą polipowatością nosa, a objawia się neuropatią, zmianami skórnymi i zajęciem płuc lub serca. Takie rozpoznania stawia się w poradni specjalistycznej (reumatologicznej, alergologicznej, gastroenterologicznej).

Rzadko wysoka liczba eozynofilów jest objawem choroby samej krwi. Istnieją nowotwory szpiku, w których same eozynofile są klonem nowotworowym, na przykład nowotwory mieloidalne i limfoidalne z eozynofilią i fuzjami genów kinaz tyrozynowych (PDGFRA, PDGFRB, FGFR1), a także zespół hipereozynofilowy (HES) i nowotwory limfoidalne, takie jak chłoniaki, które mogą dawać eozynofilię wtórną. Przełomowy konsensus z 2012 roku, a następnie jego aktualizacja z 2023 roku, ujednoliciły klasyfikację: wyróżnia się postacie pierwotne (klonalne), reaktywne (gdy eozynofile są efektem choroby podstawowej, w tym nowotworu) i idiopatyczne, a rozpoznanie HES wymaga uszkodzenia narządów wywołanego eozynofilami.

Sygnały zwiększające podejrzenie takiej przyczyny to: bardzo wysokie i narastające eozynofile (zwłaszcza powyżej 1,5 G/l utrzymujące się miesiącami), niewyjaśnione przez alergię, leki lub pasożyty, w połączeniu z gorączką, utratą masy ciała, nocnymi potami, powiększonymi węzłami lub śledzioną, zmianami w pozostałych parametrach morfologii (anemia, zaburzenia liczby płytek, nieprawidłowe leukocyty) albo objawami uszkodzenia narządów (duszność, kołatanie serca, zaburzenia neurologiczne, zmiany skórne). W takiej sytuacji pacjent powinien trafić do hematologa, który zleci badania molekularne i ewentualnie biopsję szpiku. Przegląd praktycznego podejścia do hipereozynofilii z 2026 roku podkreśla właśnie wczesne rozpoznawanie uszkodzenia narządów i czerwonych flag wskazujących na potrzebę oceny hematologicznej.

Taka sekwencja odpowiada logice opisanej w przeglądach i konsensusach: najpierw szuka się przyczyn częstych i odwracalnych (leki, alergia, pasożyty), potem chorób narządowych i autoimmunologicznych, a w ostatniej kolejności przyczyn hematologicznych. Ważne, by nie przerywać diagnostyki po pierwszej pasującej odpowiedzi, jeśli eozynofile są bardzo wysokie lub rosną, bo kilka przyczyn może współistnieć.

Z drugiej strony pojedynczy lekko podwyższony wynik (0,5–0,8 G/l) u osoby z alergią lub astmą, bez dodatkowych objawów, rzadko oznacza coś groźnego. Warto go powtórzyć i omówić z lekarzem, ale nie ma powodu do paniki.

Warto też pamiętać, że eozynofile nie są 'złą' komórką, którą trzeba zwalczać. Są normalnym elementem odpowiedzi odpornościowej, a ich obniżenie nie jest celem samym w sobie. W astmie ciężkiej lek ukierunkowany na eozynofile stosuje się z wyraźnych wskazań, a nie po to, by poprawić wynik morfologii.

Wysokie eozynofile są jednym z tych wyników, których interpretacja zależy od kontekstu bardziej niż od samej liczby. W większości przypadków za podwyższeniem stoi alergia lub choroba atopowa, a diagnostyka sprowadza się do dobrego wywiadu i prostych badań. Rozsądek nakazuje jednak pamiętać o lekach, wywiadzie podróżniczym i rzadkich, ale istotnych przyczynach, takich jak zespół DRESS, eozynofilowe zapalenie przełyku czy zespół hipereozynofilowy. Gdy liczby są bardzo wysokie, rosną albo towarzyszą im niepokojące objawy, nie warto zwlekać z hematologiem i oceną narządów. W cyklu o nietypowych wynikach morfologii opisujemy też wysokie i niskie płytki, niskie leukocyty oraz wysokie MCV.