DHEA-S: badanie, normy i co oznacza niski lub wysoki wynik

DHEA powstaje w warstwie siatkowatej kory nadnerczy pod kontrolą ACTH, a następnie jest szybko siarczanowane do DHEA-S. Mniejsze ilości powstają w jądrach, jajnikach i mózgu. Sam DHEA ma bardzo krótki czas obecności we krwi i wyraźnie zmienia się w ciągu doby, natomiast DHEA-S jest formą 'magazynową' — utrzymuje się we krwi wielokrotnie dłużej i jest znacznie stabilniejsze. To dlatego laboratoria oznaczają DHEA-S, a nie DHEA: jedna próbka lepiej odzwierciedla wydzielanie nadnerczowe z dłuższego okresu.

DHEA-S jest prekursorem: tkanki obwodowe mogą z niego (poprzez DHEA i androstendion) wytworzyć niewielkie ilości testosteronu i estradiolu. U mężczyzn większość testosteronu pochodzi jednak z jąder, więc wkład nadnerczowych prekursorów w całkowitą pulę androgenów jest u nich niewielki — inaczej niż u kobiet, u których DHEA-S jest istotniejszym źródłem androgenów. Wynika z tego praktyczna zasada: u mężczyzny DHEA-S nie jest dobrym substytutem pomiaru testosteronu i nie powie nic o 'hormonalnej wydolności' jąder.

Ponieważ wydzielanie DHEA-S zależy od ACTH, jego stężenie jest czułym, choć nieswoistym wskaźnikiem pobudzenia nadnerczy przez przysadkę. Gdy brakuje ACTH (niewydolność przysadki, długotrwałe przyjmowanie glikokortykosteroidów), DHEA-S spada. Gdy nadnercza same produkują androgeny w nadmiarze (wrodzony przerost nadnerczy, guzy), DHEA-S rośnie. Ta logika stanowi podstawę większości zastosowań diagnostycznych.

Przeliczając: 3470 ng/ml to ok. 347 µg/dl, czyli ok. 9,4 µmol/l, a 670 ng/ml to ok. 67 µg/dl, czyli ok. 1,8 µmol/l. Przelicznik: 1 µg/dl odpowiada ok. 0,027 µmol/l (a 1 µg/dl to 10 ng/ml). Dzisiejsze laboratoria stosują nowsze metody (immunochemiczne albo LC-MS/MS), a ich przedziały referencyjne bywają różne, dlatego liczą się wyłącznie zakresy podane na twoim wyniku, z odpowiednią kategorią wieku.

Wniosek praktyczny: typowy 45-letni mężczyzna ma DHEA-S wyraźnie niższe niż 25-latek, i to jest norma fizjologiczna. Wynik 'w normie dla wieku' nie wymaga niczego, a wynik 'poniżej normy dla wieku' wymaga kontekstu. Warto też pamiętać o zmienności: wahanie rzędu ok. 20% między kolejnymi próbkami u tej samej osoby jest normalne, więc różnica kilku punktów procentowych w kontrolnym badaniu nie jest zmianą.

Na wynik wpływają także płeć, masa ciała, ciśnienie tętnicze i — u kobiet — antykoncepcja hormonalna. W pracy opisującej przedziały referencyjne 16 steroidów mierzonych LC-MS/MS u 525 ochotników (w tym 68 kobiet na antykoncepcji) autorzy wprost wskazują wpływ płci, wieku, tabletek antykoncepcyjnych, BMI i stanu ciśnienia tętniczego na stężenia steroidów nadnerczowych. U mężczyzn istotne są przede wszystkim wiek i otyłość.

Najczęstsza przyczyna wyniku poniżej 'przedziału młodego dorosłego' jest po prostu wiek. Gdy wynik jest niski nawet w stosunku do własnej grupy wiekowej, bierze się pod uwagę kilka grup przyczyn.

W diagnostyce niewydolności nadnerczy DHEA-S pełni rolę pomocniczą. Przegląd w JAMA z 2025 roku opisuje, że do rozpoznania wykorzystuje się poranne (ok. godz. 8:00) oznaczenia kortyzolu, ACTH i DHEA-S. Pierwotna niewydolność charakteryzuje się niskim kortyzolem porannym (< 5 µg/dl), wysokim ACTH i niskim DHEA-S, a wtórna i indukowana glikokortykosteroidami — niskim lub pośrednim kortyzolem (5–10 µg/dl) oraz niskim lub niskonormalnym ACTH i DHEA-S. Przy wynikach pośrednich wykonuje się powtórzenie badania lub test stymulacji ACTH (kosyntropiną). Kluczowe jest tu to, że DHEA-S nie stawia rozpoznania samodzielnie: to kortyzol i testy czynnościowe są decydujące.

Istnieje też zjawisko, o którym nie wolno zapominać: 'niski DHEA-S' po wieloletnim przyjmowaniu sterydów (np. w astmie, chorobach reumatycznych) bywa jedyną wczesną wskazówką, że oś nadnerczowa jest przytłumiona. Informację o przyjmowanych lekach — także w kroplach, maściach i inhalatorach — zawsze podaj lekarzowi interpretującemu wynik.

Wysoki DHEA-S u młodego mężczyzny jest bardzo często normalny — wartości szczytowe około 20. roku życia są najwyższe w całym życiu. Zanim wynik uzna się za nieprawidłowy, trzeba go odnieść do grupy wiekowej. Gdy rzeczywiście przekracza górną granicę dla wieku, rozważa się kilka możliwości.

Wytyczne Endocrine Society dotyczące wrodzonego przerostu nadnerczy z niedoboru 21-hydroksylazy (Speiser i wsp., 2018) opisują postaci klasyczne i nieklasyczne oraz sposób ich oceny; w postaci nieklasycznej kluczowym markerem jest 17-hydroksyprogesteron, a DHEA-S bywa podwyższone jako element szerszego obrazu androgenów nadnerczowych. Samo DHEA-S nie służy do rozpoznania — to 17-OHP (często z testem stymulacji) i badanie genetyczne rozstrzygają.

Tego wyniku nie należy czytać jako 'niski DHEA-S skraca życie'. To badanie obserwacyjne: nawet po statystycznym uwzględnieniu znanych czynników ryzyka pozostaje możliwość, że niskie DHEA-S jest jedynie markerem gorszego ogólnego stanu zdrowia (choroba przewlekła, stan zapalny, insulinooporność, leki), a nie jego przyczyną. Odpowiedź na pytanie, czy podnoszenie DHEA-S coś zmienia, mogą dać wyłącznie badania interwencyjne.

DHEA-S jest stabilne w ciągu doby, więc nie wymaga takiej dyscypliny jak kortyzol czy testosteron, ale kilka zasad ułatwia interpretację. Jeśli badanie jest częścią oceny nadnerczy, pobiera się je razem z kortyzolem i ACTH rano — standardowo około godz. 8:00. Do oceny sezonowej lub kontrolnej wystarcza pora, o której zwykle się badasz, byle konsekwentnie.

Podobnym mitem jest traktowanie DHEA-S jako 'wskaźnika biologicznego wieku', który należy utrzymywać na poziomie młodego dorosłego. Dane obserwacyjne pokazują związek niskiego DHEA-S z gorszym rokowaniem u starszych mężczyzn, ale nie dowodzą przyczynowości, a interwencje nie potwierdziły korzyści. W praktyce lepszym wskaźnikiem zdrowia pozostają ciśnienie, glikemia, lipidogram, masa mięśniowa i sprawność, na które mamy realne narzędzia wpływu.

DHEA-S to przykład badania, które ma dobre zastosowania w wąskich, jasno określonych sytuacjach (podejrzenie niewydolności nadnerczy, nadmiaru androgenów nadnerczowych), ale jako element 'profilaktycznego panelu hormonalnego' generuje więcej niepokoju niż informacji. Jeśli chcesz je zrobić, rób to z pytaniem: co zmieni wynik w decyzji? Jeśli odpowiedź brzmi 'nic' — wystarczy zwykle sprawdzić testosteron, glikemię, lipidy, tarczycę i zadbać o sen oraz trening.