Kortyzol

Zrozum

Opis

Kortyzol jest glikokortykosteroidem wydzielanym przez korę nadnerczy pod kontrolą osi podwzgórze-przysadka-nadnercza (HPA, hypothalamic-pituitary-adrenal axis). Bywa nazywany 'hormonem stresu', choć to znaczne uproszczenie — kortyzol pełni kluczową rolę w regulacji metabolizmu, ciśnienia krwi, odpowiedzi immunologicznej i cyklu czuwanie-sen nawet w warunkach zupełnego braku stresu.

Wykazuje wyraźny naturalny rytm dobowy — najwyższy poziom przypada na 30–45 minut po przebudzeniu (tzw. cortisol awakening response, CAR), stopniowo spada w ciągu dnia i osiąga najniższy punkt około północy. Ten rytm jest jednym z filarów chronobiologii człowieka i zaburza go m.in. praca zmianowa, jet lag czy przewlekła deprywacja snu.

Ponieważ kortyzol to hormon endogenny, a nie substancja do przyjmowania, pytanie 'dla kogo jest dobry' nie do końca ma zastosowanie — chodzi raczej o to, czyj rytm kortyzolu warto obserwować i wspierać. Dotyczy to zwłaszcza osób z przewlekłym stresem, pracujących zmianowo, zmagających się z jet lagiem lub długotrwałą deprywacją snu — u nich zaburzony rytm dobowy kortyzolu wiąże się z gorszą jakością snu, przyrostem tkanki tłuszczowej trzewnej i osłabieniem odporności. Z drugiej strony krótkotrwały, ostry wzrost kortyzolu w odpowiedzi na realny stresor (egzamin, trening, zagrożenie) jest normalną i adaptacyjną reakcją fizjologiczną, a nie czymś, co trzeba 'leczyć' czy obniżać. Osoby z podejrzeniem istotnej dysregulacji osi HPA (np. objawami zespołu Cushinga lub niedoczynności kory nadnerczy) wymagają diagnostyki lekarskiej, a nie samodzielnej interpretacji wyników czy suplementacji.

Historia stosowania

Kortyzol (hydrokortyzon) został wyizolowany w latach 30. i 40. XX wieku przez zespoły Edwarda Kendalla i Tadeusza Reichsteina, a jego przeciwzapalne działanie kliniczne opisał Philip Hench — odkrycia te uhonorowano Nagrodą Nobla w dziedzinie fizjologii i medycyny w 1950 roku. Od tego czasu badania nad kortyzolem rozwinęły się od farmakologii przeciwzapalnej do współczesnej psychoneuroendokrynologii, badającej m.in. związek między stresem psychospołecznym a rytmem dobowym tego hormonu.