Tongkat Ali a testosteron: co pokazują badania na ten popularny "booster"?

Tongkat Ali (Eurycoma longifolia) to niewielkie drzewo rosnące w lasach deszczowych Malezji, Indonezji i Wietnamu, którego korzeń od pokoleń stosowany jest w tradycyjnej medycynie Azji Południowo-Wschodniej — między innymi jako środek na zmęczenie, obniżone libido i ogólną "witalność" mężczyzn. Ta tradycyjna reputacja przyciągnęła uwagę badaczy na tyle, że Tongkat Ali stał się jednym z niewielu roślinnych "boosterów testosteronu", za którymi stoi realny, choć wciąż ograniczony, materiał dowodowy z badań na ludziach, a nie tylko z modeli zwierzęcych czy badań in vitro.

Standaryzowane ekstrakty stosowane w badaniach klinicznych — najczęściej pod handlową nazwą Physta — mają ustaloną zawartość związków czynnych (m.in. kwasoniowych glikozydów i eurypeptydów). Podobnie jak w przypadku innych ziołowych ekstraktów, o których pisaliśmy już wcześniej, warto pamiętać, że wyniki badań dotyczą konkretnego, standaryzowanego produktu, a nie dowolnego suplementu z Tongkat Ali z półki sklepowej.

Proponowany mechanizm działania Tongkat Ali obejmuje kilka równoległych ścieżek. Po pierwsze, związki zawarte w korzeniu mogą stymulować uwalnianie hormonu luteinizującego (LH) z przysadki mózgowej, który z kolei pobudza komórki Leydiga w jądrach do produkcji testosteronu. Po drugie, tak zwane eurypeptydy mają teoretycznie wspierać enzymy zaangażowane w syntezę testosteronu. Po trzecie, niektóre związki z grupy kwasonoidów wykazują w badaniach laboratoryjnych słabe działanie hamujące aromatazę — enzym przekształcający testosteron w estrogen — co teoretycznie mogłoby zwiększać dostępność wolnego testosteronu poprzez ograniczenie jego konwersji.

To wielotorowe uzasadnienie mechanistyczne brzmi przekonująco, ale — jak w przypadku każdego suplementu — kluczowe pytanie brzmi, czy przekłada się ono na wykrywalny, powtarzalny wzrost testosteronu w rzeczywistych badaniach klinicznych na ludziach, a nie tylko w modelach laboratoryjnych.

Najbardziej przekonującym pojedynczym badaniem klinicznym jest randomizowane, podwójnie zaślepione badanie z placebo przeprowadzone na mężczyznach z obniżonym poziomem testosteronu.

To badanie ma kilka mocnych stron: konkretną, dobrze zdefiniowaną populację (mężczyźni z faktycznie obniżonym testosteronem, a nie zdrowi ochotnicy z prawidłowym poziomem), zależność efektu od dawki (200 mg działało szybciej i silniej niż 100 mg) oraz spójność między poprawą parametru biochemicznego (testosteron) a subiektywną poprawą samopoczucia.

Drugie istotne badanie testowało Tongkat Ali w zupełnie innym kontekście: nie u mężczyzn z niskim testosteronem, ale u osób (obu płci) w stanie umiarkowanego przewlekłego stresu, gdzie podwyższony kortyzol często koreluje z obniżonym testosteronem.

Aby ocenić, czy pojedyncze obiecujące badania układają się w spójny obraz, warto sięgnąć po metaanalizę łączącą dostępne randomizowane badania kontrolowane.

To rozróżnienie ma praktyczne znaczenie: mężczyzna z prawidłowym, potwierdzonym badaniem poziomem testosteronu prawdopodobnie nie odczuje z suplementacji Tongkat Ali takich efektów, jakie opisują badania na mężczyznach z faktycznym niedoborem. Temat prawidłowej diagnostyki niedoboru testosteronu opisujemy szerzej w naszym wpisie o hipogonadyzmie.

Zestawiając dostępne dowody, najbardziej uzasadnionym kandydatem do rozważenia suplementacji Tongkat Ali wydaje się mężczyzna w średnim lub starszym wieku z potwierdzonym badaniem krwi obniżonym poziomem testosteronu (a nie subiektywnym odczuciem zmęczenia bez diagnostyki) lub osoba w stanie przewlekłego stresu z towarzyszącym podwyższonym kortyzolem. W obu przypadkach warto najpierw wykonać podstawową diagnostykę hormonalną i skonsultować suplementację z lekarzem, zwłaszcza jeśli rozważana jest równolegle terapia zastępcza testosteronem lub inne leczenie hormonalne.

Tongkat Ali należy do wąskiej grupy roślinnych suplementów, za którymi stoją realne, randomizowane badania z udziałem ludzi pokazujące spójny kierunek efektu na testosteron — to już samo w sobie wyróżnia go na tle wielu innych "boosterów testosteronu" opartych wyłącznie na tradycji lub badaniach na zwierzętach. Baza dowodowa jest jednak wciąż ograniczona liczbą i długością badań, a najsilniejsze efekty dotyczą konkretnie mężczyzn z już obniżonym poziomem hormonu, a nie populacji ogólnej.