Drętwienie twarzy i języka: przyczyny i kiedy to nagły przypadek

Przemijający napad niedokrwienny (TIA) to epizod objawów udaru, który ustępuje samoistnie, zwykle w ciągu minut do godziny, bez trwałego uszkodzenia widocznego w badaniach. Tworzy złudne wrażenie, że 'minęło i nie ma problemu'. Tymczasem TIA jest ostrzeżeniem: wskazuje na ognisko niedokrwienia i podwyższone ryzyko pełnego udaru w kolejnych godzinach i dniach. Dane z przeglądu systematycznego pokazują skalę tego ryzyka oraz to, jak bardzo zależy ono od szybkiej opieki.

Co z tego wynika? Po pierwsze, ryzyko udaru po TIA jest realne i skupione we wczesnym okresie. Po drugie, wynik 0,9% wobec 11,0% pokazuje, że szybka diagnostyka i leczenie w wyspecjalizowanym ośrodku istotnie zmieniają rokowanie. To główny powód, dla którego wytyczne i służby ratunkowe zalecają, aby nagłe objawy neurologiczne oceniać pilnie, bez czekania, aż same miną. Dane te pochodzą z obserwacji i badań o różnej metodyce, więc zbiorcza liczba (5,2%) jest przybliżeniem, a nie ryzykiem indywidualnym.

Do rozpoznawania udaru służą proste skale, jak FAST (twarz, ręka, mowa, czas). W badaniu z Newcastle (Harbison i wsp., 2003) ratownicy używający skali FAST trafnie rozpoznali udar w 79% przypadków (144 z 183), a najczęstszymi chorobami, które okazały się nie udarem, były napady drgawkowe, infekcje ze splątaniem, zapaść krążeniowa i guzy mózgu. Cochrane (2019) przypomina, że skale przedszpitalne mają ograniczoną czułość (w metaanalizie ROSIER czułość 0,88, czyli około 12% udarów i TIA jest pomijanych), a ich wyniki trzeba traktować ostrożnie. Skale te opierają się na opadaniu twarzy, osłabieniu ręki i zaburzeniach mowy, więc izolowane drętwienie nie musi dać dodatniego wyniku. To nasz wniosek redakcyjny: brak jawnych objawów ze skali FAST nie wyklucza TIA, gdy drętwienie jest nagłe i jednostronne.

Aura migrenowa często zawiera objawy czuciowe: mrowienie, które zaczyna się w dłoni, wędruje ku ramieniu, a potem obejmuje twarz i język po tej samej stronie. Cechą charakterystyczną jest stopniowy przebieg, trwający zwykle od kilku do kilkudziesięciu minut, często z wcześniejszymi zaburzeniami widzenia (migoczące linie, plamy) i późniejszym bólem głowy. Zjawisko to wynika z fali czynnościowego wyciszenia kory mózgowej i ma charakter odwracalny. W udarze objawy zwykle pojawiają się nagle i od razu w pełnym nasileniu, a dominują objawy 'ubytkowe' (zdrętwienie, osłabienie), a nie 'dodatnie' (mrowienie, błyski).

Ta różnica jest pomocna, ale nie jest niezawodna. Migrena z aurą może zdarzać się pierwszy raz w życiu w starszym wieku albo bez bólu głowy, a TIA może mieć łagodny przebieg. Dlatego pierwszy w życiu epizod drętwienia z zaburzeniami mowy, aura u osoby po 40.–50. roku życia, która nigdy wcześniej nie miała migreny, objawy inne niż zwykle u osoby z rozpoznaną migreną, a także objawy trwające dłużej niż godzinę wymagają oceny lekarskiej. O migrenie, jej rodzajach i leczeniu piszemy w haśle w bazie wiedzy; tutaj ważne jest, że rozpoznanie 'to na pewno migrena' po raz pierwszy stawia lekarz po wykluczeniu innych przyczyn.

Jedną z najczęstszych niegroźnych przyczyn jest hiperwentylacja, czyli szybkie, głębokie oddychanie podczas lęku, paniki lub silnego stresu. Nadmierne wydychanie dwutlenku węgla zmienia odczyn krwi (alkaloza oddechowa), zmniejsza stężenie wapnia zjonizowanego we krwi i zwiększa pobudliwość nerwów. Efektem jest typowe mrowienie lub drętwienie wokół ust i w opuszkach palców obu dłoni, często z uczuciem ściskania w klatce piersiowej, zawrotami głowy i skurczem mięśni dłoni. Cechą odróżniającą od udaru jest obustronność, powiązanie z szybkim oddychaniem i stopniowe ustępowanie po uspokojeniu.

Pomaga spokojne, wolne oddychanie z wydłużonym wydechem. Jeśli epizod pojawił się pierwszy raz, towarzyszy mu ból w klatce piersiowej, duszność niezwiązana z lękiem albo się powtarza, warto skonsultować się z lekarzem, bo takie objawy mogą też wynikać z chorób serca lub płuc. Podobny mechanizm, czyli zmianę stężenia wapnia, ma obniżony poziom wapnia we krwi (hipokalcemia), który powoduje mrowienie okołoustne i skurcze mięśni. O badaniu wapnia i jego interpretacji piszemy w haśle o wapniu we krwi.

Drętwienie wargi, brody lub połowy języka po zabiegu stomatologicznym jest zwykle skutkiem znieczulenia miejscowego i mija po kilku godzinach. Utrzymujące się dłużej, na przykład po usunięciu zęba mądrości, wszczepieniu implantu lub leczeniu kanałowym, może być uszkodzeniem gałęzi nerwu trójdzielnego (nerwu dolnego zębodołowego lub językowego) i wymaga szybkiego kontaktu z dentystą lub chirurgiem szczękowym. Drętwienie brody może też być objawem ogólnoustrojowym (zespół drętwej brody), co wymaga oceny lekarza, jeśli nie ma oczywistej przyczyny stomatologicznej.

Neuralgia nerwu trójdzielnego to przede wszystkim napadowy, krótki, przeszywający ból twarzy, wywoływany dotykiem, jedzeniem lub myciem zębów, a nie samo drętwienie. Jeśli jednak w obrazie dominuje utrata czucia, osłabienie mięśni żucia albo objawy neurologiczne, lekarze częściej szukają przyczyny wtórnej (guz, stwardnienie rozsiane, zmiany naczyniowe), a wytyczna EAN podkreśla, że z tego powodu MRI jest zalecane. Drętwienie czoła, powieki i boku nosa z pęcherzykową wysypką i bólem sugeruje półpasiec w obrębie pierwszej gałęzi nerwu trójdzielnego, który wymaga pilnego leczenia przeciwwirusowego, zwłaszcza gdy dotyczy oka.

Mrowienie lub swędzenie ust, języka i gardła w ciągu kilku minut po zjedzeniu surowego owocu lub warzywa (jabłko, brzoskwinia, marchew, orzechy) u osoby uczulonej na pyłki to typowy zespół alergii jamy ustnej (OAS). Zazwyczaj jest łagodny i mija w ciągu kilkunastu minut, a o jego mechanizmie i alergii krzyżowej piszemy w osobnym artykule. Zupełnie inną sytuacją jest narastający obrzęk języka lub warg, pokrzywka, duszność, świszczący oddech, wymioty albo zawroty głowy po posiłku lub leku: to wstrząs anafilaktyczny, wymagający adrenaliny i natychmiastowego wezwania pogotowia.

Niedobór witaminy B12 prowadzi do uszkodzenia nerwów obwodowych, ale także może powodować zapalenie języka (czerwony, gładki, piekący język) i parestezje. Choć drętwienie twarzy jest rzadsze niż stóp i dłoni, przy współistniejącym zmęczeniu, mrowieniu kończyn lub czynnikach ryzyka (dieta roślinna, metformina, inhibitory pompy protonowej) badanie B12 jest uzasadnione, a o jego interpretacji piszemy w haśle o witaminie B12. U młodych dorosłych, zwłaszcza kobiet, drętwienie połowy twarzy narastające przez dni i utrzymujące się tygodniami może być pierwszym rzutem stwardnienia rozsianego i wymaga oceny neurologa z MRI.

Do rzadszych przyczyn należą także reakcje na leki i substancje (niektóre antybiotyki, leki przeciwnowotworowe, nadużywany podtlenek azotu), cukrzyca, zakażenia, guzy kąta mostowo-móżdżkowego lub podstawy czaszki oraz zapalenie nerwu twarzowego (Bella), w którym dominuje opadnięcie całej połowy twarzy łącznie z czołem, a nie izolowane drętwienie. Z kolei piekący język bez zmian błony śluzowej, częstszy u kobiet po menopauzie, to zespół piekącego języka, odrębny od drętwienia. Oddzielną, niegroźną ciekawostką jest drętwienie języka i warg po pieprzu syczuańskim lub bardzo ostrych potrawach, które mija w ciągu kilkudziesięciu minut.

Drętwienie twarzy i języka należy do objawów, w których wartość informacji zależy od tempa. Najbezpieczniejsza reguła jest asymetryczna: nagłe i jednostronne traktujemy jako nagły przypadek, nawet gdy minęło, a stopniowe, obustronne lub wyraźnie związane z okolicznością (lęk, dentysta, jedzenie) można najpierw uporządkować i omówić z lekarzem w zwykłym trybie. Koszt niepotrzebnego telefonu na 112 jest znikomy w porównaniu z kosztem przeoczonego udaru.