Mrowienie i drętwienie stóp: przyczyny i jakie badania wykonać

Lekarz zaczyna od pytania, gdzie dokładnie mrowi i jak to się rozwija, bo to zawęża listę przyczyn jeszcze przed badaniami. Objawy symetryczne, w obu stopach, narastające powoli od palców, wskazują na polineuropatię. Objawy po jednej stronie, w obszarze przebiegającym wzdłuż nogi (na przykład od pośladka przez tył uda do zewnętrznej krawędzi stopy), sugerują ucisk korzenia nerwowego w odcinku lędźwiowym kręgosłupa. Ból promieniujący z pleców to rwa kulszowa, o której piszemy w haśle w bazie wiedzy.

Mrowienie, palenie lub drętwienie podeszwy, nasilone po staniu i w nocy, bywa objawem zespołu cieśni kanału stępu, w którym nerw piszczelowy jest uciskany za kostką przyśrodkową. Ból i drętwienie między palcami (zwykle trzecim i czwartym) w ciasnym obuwiu sugeruje nerwiaka Mortona. Drętwienie grzbietu stopy z opadaniem stopy przy chodzeniu, zwłaszcza u osoby, która siedzi ze skrzyżowanymi nogami lub niedawno schudła, może wynikać z ucisku nerwu strzałkowego przy główce kości strzałkowej. Przy zespole cieśni kanału stępu ważna uwaga: przegląd systematyczny z 2026 roku (82 badania, 4213 pacjentów) pokazuje, że nie ma jednego standardu diagnostycznego, a czułość testów prowokacyjnych, elektrofizjologii i USG jest bardzo zmienna, więc rozpoznanie opiera się głównie na objawach i badaniu klinicznym.

Z przyczyn ogólnoustrojowych najważniejsze są dwie, bo dobrze poddają się leczeniu lub zahamowaniu postępu. Pierwsza to zaburzenia gospodarki glukozowej. Cukrzyca jest jedną z najczęstszych przyczyn polineuropatii, ale uszkodzenie nerwów może poprzedzać rozpoznanie: metaanaliza opublikowana w European Journal of Neurology w 2025 roku wykazała istotną statystycznie zależność między stanem przedcukrzycowym a obecnością neuropatii obwodowej, mierzonej na przykład pogorszeniem odczuwania drgań czy zmniejszoną gęstością włókien nerwowych rogówki. Jakość dowodów ograniczają heterogeniczność badań i różne definicje stanu przedcukrzycowego, więc wynik jest sygnałem kierunkowym, a nie dokładnym ryzykiem. Wskazuje jednak, że mrowienie stóp u osoby z 'tylko podwyższoną glukozą' nie powinno być bagatelizowane. Więcej o samej chorobie piszemy w haśle o cukrzycy, a o badaniu, które pokazuje średnią glikemię z 2 do 3 miesięcy, w haśle o HbA1c.

Druga przyczyna to niedobór witaminy B12, który uszkadza zarówno nerwy obwodowe, jak i rdzeń kręgowy. Ryzyko rośnie przy diecie roślinnej, przewlekłym stosowaniu metforminy lub inhibitorów pompy protonowej, chorobach żołądka i jelit oraz w starszym wieku; B12 mogą też zubażać nadużywanie podtlenku azotu (gazu rozweselającego). O tych mechanizmach piszemy w artykułach o metforminie i B12 oraz o witaminie B12 i neuropatii u osób na diecie roślinnej. Praktyczna konsekwencja: u osoby z mrowieniem stóp i którymkolwiek z tych czynników badanie B12 powinno należeć do pierwszych. Interpretację wyniku, w tym rolę kwasu metylomalonowego i homocysteiny, wyjaśnia hasło o witaminie B12 i o homocysteinie.

Ważne rozróżnienie: oba stany mogą współwystępować i wzajemnie się maskować. Osoba z cukrzycą na metforminie ma jednocześnie dwa niezależne powody do neuropatii, a przypisanie wszystkich objawów samej cukrzycy może opóźnić wykrycie niedoboru, który jest łatwiej odwracalny. Z kolei zbyt duże dawki witaminy B6 przyjmowane długo także mogą uszkadzać nerwy, więc 'witaminy na nerwy' kupowane na ślepo nie są pozbawione ryzyka. Dawkę i wskazania dobiera lekarz po badaniach.

Przegląd kliniczny w JAMA (2015) wzmacnia ten obraz: u pacjentów bez znanej przyczyny sugeruje morfologię, panel metaboliczny, oznaczenie witaminy B12, elektroforezę białek z immunofiksacją, glukozę na czczo i test obciążenia glukozą, a objawy atypowe (asymetria, brak zależności od długości włókna, przewaga osłabienia nad czuciem, ostry lub podostry początek, wyraźne objawy wegetatywne) powinny skłonić do konsultacji neurologicznej. Autorzy zwracają też uwagę na rzecz mniej oczywistą: badania elektrofizjologiczne i rezonans magnetyczny generują znaczne koszty, a dowody na ich rutynowe użycie w typowej polineuropatii są ograniczone.

Jedna praktyczna uwaga uzupełniająca: badania przesiewowe tarczycy i markerów reumatologicznych są często zlecane przy neuropatii, ale w badaniu z jednego ośrodka (Gallagher i wsp., 2013) ich wydajność była niska i rzadko zmieniały podejrzewaną przyczynę lub postępowanie. Nie znaczy to, że TSH nie ma sensu: niedoczynność tarczycy bywa przyczyną drętwienia, a badanie jest tanie, a także bywa wskazane z innych powodów. Znaczy, że wielka lista badań 'na wszelki wypadek' ma mniejszą wartość niż badania dobrane do objawów.

Badanie elektromiograficzne z oceną przewodnictwa nerwowego (EMG/ENG) pomaga odróżnić uszkodzenie nerwów od mięśni, określić, czy dotyczy ono włókien grubych i czy jest głównie osłonki (demielinizacja) czy aksonu, oraz potwierdzić zespoły uciskowe i radikulopatię. Jest szczególnie użyteczne przy objawach nietypowych, asymetrycznych lub szybko narastających. Ma też ograniczenie: dotyczy tylko włókien grubych, więc przy neuropatii małych włókien, w której dominują pieczenie i kłucie, wynik bywa prawidłowy mimo realnych dolegliwości. W takich przypadkach neurolog może zlecić badania specjalistyczne.

Rezonans magnetyczny odcinka lędźwiowego kręgosłupa ma sens, gdy objawy sugerują ucisk korzenia lub kanału kręgowego (asymetria, ból pleców, osłabienie jednej nogi, zaburzenia zwieraczy). Jego rola w typowej polineuropatii jest ograniczona, co zaznacza przegląd w JAMA. Rolę badania opisujemy w haśle o rezonansie magnetycznym. Z kolei przy podejrzeniu choroby naczyń (stopa chłodna, blada, ból przy chodzeniu, słabe tętno) podstawowym badaniem jest ocena tętna i wskaźnika kostka-ramię, a następnie USG Doppler, które opisujemy w haśle o USG Doppler naczyń.

Mrowienie stóp rzadko wymaga skomplikowanej diagnostyki, a często wystarcza uporządkowana kolejność: opis wzorca, przegląd leków i alkoholu, kilka przemyślanych badań krwi i dopiero potem, gdy obraz jest nietypowy, EMG lub rezonans. Dobra wiadomość jest taka, że dwie najczęstsze odwracalne przyczyny, zaburzenia glikemii i niedobór B12, można wykryć prostymi badaniami. Zła, że ignorowane mrowienie może stać się trwałym uszkodzeniem nerwów. Jeśli objawy trwają dłużej niż kilka tygodni, jest sens sprawdzić je, zamiast czekać.