Trzaskanie w stawach: czy łamanie palców i strzelanie w kolanach szkodzi?

Pod hasłem 'trzaskanie w stawach' kryją się co najmniej dwa różne zjawiska. Pierwsze to pojedynczy, głośny 'trzask', który można wywołać na żądanie — typowo w stawach palców po pociągnięciu lub zgięciu — a po którym przez kilkanaście do kilkudziesięciu minut nie da się go powtórzyć. Drugie to powtarzalne trzeszczenie, chrobotanie lub szuranie podczas ruchu, najczęściej w kolanie, barku czy karku, określane w medycynie jako krepitacja.

Przez dekady przyjmowano, że trzask palców powstaje, gdy w płynie stawowym pęka pęcherzyk gazu. Ta interpretacja została poddana w wątpliwość dzięki obrazowaniu w czasie rzeczywistym. Autorzy badania opublikowanego w PLoS One pociągali palec uczestnika w rezonansie magnetycznym i rejestrowali stawy w momencie trzasku.

Dla czytelnika wniosek jest praktyczny: mechanizm jest fizyczny i dotyczy niewielkiej jamy gazowej powstającej w płynie stawowym, a nie 'uderzania kości o kość'. Warto jednak pamiętać o skali dowodów — to eksperyment na dziesięciu stawach, bez obserwacji długoterminowych, więc opisuje mechanizm, a nie bezpieczeństwo wieloletniego nawyku. Dlatego niżej przechodzimy do badań, które pytały wprost o artrozę.

Trzeszczenie kolana podczas przysiadu czy wchodzenia po schodach to z kolei zwykle inny mechanizm: tarcie lub przeskakiwanie tkanek miękkich (ścięgien, troczków, fałdów błony maziowej) po wypukłościach kostnych albo drobne nierówności powierzchni stawowych. Źródło dźwięku bywa trudne do jednoznacznego wskazania, co częściowo tłumaczy, dlaczego badania nad krepitacją są tak niejednorodne.

To badanie ma konkretne zalety — porównuje radiologicznie potwierdzoną artrozę z kontrolami i pyta o łączną ekspozycję, a nie tylko o sam fakt łamania palców. Ma jednak też typowe ograniczenia projektu retrospektywnego: opiera się na wspomnieniach uczestników o ich nawyku z wielu lat i obejmuje stosunkowo małą grupę. Podobny wniosek płynie z krótkiego przeglądu klinicznego z Journal of Family Practice, według którego nawykowe łamanie palców przez dekady nie wiązało się z klinicznymi ani radiologicznymi cechami artrozy.

Nie wszystkie wyniki układają się w jedną, uspokajającą historię — i warto o tym wiedzieć. W starszym, krótkim doniesieniu z Annals of the Rheumatic Diseases oceniano 300 pacjentów w wieku co najmniej 45 lat, z czego 74 osoby nawykowo łamały palce. Nie stwierdzono częstszej artrozy rąk, ale osoby łamiące palce miały częściej obrzęk dłoni i niższą siłę chwytu, a nawyk korelował z pracą fizyczną, obgryzaniem paznokci, paleniem i piciem alkoholu. Autorzy wywnioskowali, że nawyk wiąże się z upośledzeniem funkcji ręki, jednak szybko wskazywano, że to układ wielu czynników towarzyszących (praca fizyczna, nałogi), a nie dowód przyczynowości.

Z kolei niewielkie badanie tureckie na 35 młodych osobach (19–27 lat) łamiących palce co najmniej 5 razy dziennie i 35 dobranych kontrolach nie wykazało różnic w sile chwytu, a chrząstka głowy kości śródręcza mierzona w ultrasonografii była u łamiących palce nawet nieco grubsza. To badanie przekrojowe, więc nie rozstrzyga, co jest przyczyną, a co skutkiem, i nie pozwala na wnioski o wielu latach nawyku. Całość razem daje obraz dość spójny: brak przekonujących dowodów, że łamanie palców powoduje artrozę, ale też brak badań, które pozwoliłyby powiedzieć, że jest to nawyk idealnie obojętny dla każdego.

Trzeszczenie kolan jest tematem, który w poradniach budzi więcej niepokoju niż łamanie palców, bo kolano jest stawem nośnym, a ludzie kojarzą dźwięk ze 'ścieraniem się chrząstki'. Tymczasem aktualna metaanaliza opublikowana w British Journal of Sports Medicine pokazuje, że krepitacja jest w populacji zjawiskiem niemal powszechnym.

Dwie rzeczy warto z tej metaanalizy zapamiętać jednocześnie. Po pierwsze: trzeszczenie kolan jest bardzo częste także u osób zupełnie zdrowych i bez bólu, więc sam dźwięk nie jest dobrym powodem do paniki. Po drugie: jest on wyraźnie częstszy w artrozie, a związek z rozpoznaniem radiologicznym jest ponad trzykrotny (OR 3,79). Te dwa fakty nie są sprzeczne — dźwięk jest 'nieswoisty', czyli nie rozróżnia dobrze zdrowego kolana od chorego, ale jednocześnie niesie niewielką informację statystyczną.

Dodatkowo duże wahania wyników (statystyka heterogeniczności powyżej 90%) i bardzo niska pewność dowodów oznaczają, że podane odsetki to raczej rząd wielkości niż dokładna liczba. Różnice w tym, jak badacze definiowali i mierzyli trzeszczenie — samoocena, osłuchiwanie, urządzenia — skutecznie utrudniają porównanie badań.

Interpretacja tych wyników wymaga ostrożności w dwóch kierunkach. Z jednej strony: u osób z wiekiem około 60 lat częste trzeszczenie rzeczywiście było sygnałem zwiększonego ryzyka rozwoju objawowej artrozy. Z drugiej: efekt koncentrował się w grupie, która miała już zmiany radiologiczne — dźwięk działał więc raczej jak wskaźnik istniejącej, jeszcze 'cichej' choroby niż jak czynnik, który ją wywołuje. To badanie obserwacyjne, nie dowodzi więc, że trzeszczenie 'powoduje' artrozę, a autorzy zaznaczają również, że stawu rzepkowo-udowego nie oceniano w kohorcie systematycznie.

Dla młodszych osób, bez bólu i z wiecznie 'strzelającymi' kolanami, wniosek jest uspokajający, ale nie zwalnia z uwagi: wyniki dotyczą osób w średnim i starszym wieku, więc nie można ich mechanicznie przenosić na dwudziestolatków. Brakuje także badań pokazujących, że celowe 'leczenie' samego dźwięku — ćwiczeniami, suplementami czy zabiegami — zmienia przebieg choroby.

Powyższe dane dotyczą głównie stawów palców i kolan, bo to one są najlepiej przebadane. W innych miejscach — w barku, biodrze, łokciu, szczęce czy karku — dźwięki mają zbliżone mechanizmy (kawitacja, przeskakiwanie ścięgien, krepitacja), ale nie mamy równie dobrych danych na temat ich długoterminowego znaczenia. To luka w literaturze, o której uczciwie trzeba wspomnieć.

Typowym przykładem jest 'strzelające biodro', czyli przeskakiwanie szerokiego pasma ścięgnistego lub ścięgna mięśnia biodrowo-lędźwiowego po wyniosłościach kostnych. Zwykle jest bezbolesne i nie wymaga leczenia, ale przy współistniejącym bólu bywa elementem większego obrazu bólu bocznej okolicy biodra; piszemy o tym w osobnym artykule o zapaleniu kaletki i bólu bocznej strony biodra. Podobnie trzeszczenie w stawie skroniowo-żuchwowym warto oceniać razem z bólem szczęki, ograniczeniem otwierania ust i bruksizmem — o tym także jest osobny tekst.

Jeśli chodzi o kark i kręgosłup, samodzielne 'strzelanie' bywa u części osób nawykiem uspokajającym. Powyższe badania go nie dotyczą, a gwałtowne, wymuszone ruchy skrętne szyi nie są obojętne — rzadkie, ale poważne powikłania naczyniowe po manipulacjach karku opisywano w literaturze, choć nie umiemy ich wiarygodnie oszacować dla samodzielnego rozciągania. Rozsądnie jest unikać gwałtownych, forsownych skrętów.

Wokół tego mitu narósł dodatkowy: że trzeba 'smarować' stawy suplementami, bo trzeszczą. Żaden z cytowanych tu badań nie testował takiego podejścia. Gdy ktoś sięga po preparaty z kolagenem czy kwasem hialuronowym z powodu bólu kolan, warto sprawdzić, co faktycznie wynika z badań dotyczących bólu — a nie traktować trzeszczenia jako wskazania.

Rozsądne podejście do trzaskających stawów sprowadza się do rozróżnienia między dźwiękiem a objawem. Dźwięk, który towarzyszy od lat, nie boli i nie ogranicza ruchu, jest w świetle dostępnych badań zwykle zjawiskiem normalnym, bardzo częstym i niewymagającym interwencji. Objaw — ból, obrzęk, blokowanie, niestabilność — zasługuje na oddzielną ocenę, niezależnie od tego, czy staw w ogóle wydaje przy tym jakiekolwiek odgłosy.