Kwas hialuronowy a ból stawów: co pokazują badania nad iniekcjami i suplementami doustnymi

Kwas hialuronowy to naturalny składnik mazi stawowej — gęstego, lepkiego płynu wypełniającego jamę stawową, który zmniejsza tarcie między powierzchniami chrzęstnymi i działa jak amortyzator podczas ruchu. W chorobie zwyrodnieniowej stawów zarówno stężenie, jak i masa cząsteczkowa kwasu hialuronowego w mazi stawowej się zmniejszają, co teoretycznie osłabia jej właściwości ochronne i smarujące — to właśnie ta obserwacja stała się podstawą pomysłu, by uzupełniać go bezpośrednio w stawie w ramach tzw. wiskosuplementacji.

Warto od razu rozróżnić dwie zupełnie różne interwencje, które w potocznych rozmowach bywają traktowane jako to samo: iniekcje dostawowe kwasu hialuronowego, wykonywane przez lekarza bezpośrednio do jamy stawowej, oraz suplementy doustne zawierające kwas hialuronowy, przyjmowane w tabletkach lub kapsułkach. Mechanizm działania, droga dotarcia substancji do stawu i — jak się okaże — jakość dowodów są w obu przypadkach zasadniczo różne.

Najbardziej wpływowym podsumowaniem dowodów w tym obszarze jest sieciowa metaanaliza opublikowana w Annals of Internal Medicine, porównująca ze sobą niemal wszystkie dostępne metody farmakologicznego leczenia choroby zwyrodnieniowej stawu kolanowego — od paracetamolu, przez niesteroidowe leki przeciwzapalne, po iniekcje dostawowe kwasu hialuronowego i kortykosteroidów.

Mimo wysokiego wyniku w metaanalizie sieciowej, amerykańskie towarzystwo ortopedyczne (American Academy of Orthopaedic Surgeons, AAOS) w swoich wytycznych klinicznych z 2013 roku sformułowało silną rekomendację przeciwko rutynowemu stosowaniu iniekcji kwasu hialuronowego w chorobie zwyrodnieniowej stawu kolanowego, argumentując brakiem poprawy przekraczającej próg klinicznie istotnej różnicy w części badań wysokiej jakości. W zaktualizowanych wytycznych z 2021 roku rekomendację złagodzono do umiarkowanej siły, ale kierunek pozostał ten sam — iniekcje nie są rekomendowane do rutynowego stosowania.

Suplementy doustne z kwasem hialuronowym są reklamowane jako wygodniejsza, nieinwazyjna alternatywa dla iniekcji. Biologicznie jest to jednak zupełnie inna interwencja: kwas hialuronowy przyjęty doustnie musi przejść przez przewód pokarmowy, zostać wchłonięty i w jakiejś formie dotrzeć do stawu — proces znacznie mniej bezpośredni niż wstrzyknięcie substancji od razu do jamy stawowej, i z tego względu a priori trudniejszy do uzasadnienia mechanistycznie.

Drugi rozpowszechniony mit dotyczy przekonania, że wysoka pozycja iniekcji w rankingu skuteczności oznacza jednoznaczną, bezdyskusyjną rekomendację do stosowania u każdego pacjenta z bólem stawu. W rzeczywistości sami autorzy tej metaanalizy oraz część towarzystw ortopedycznych podkreślają, że efekt może być w istotnej części napędzany samym aktem wykonania iniekcji, a nie unikalnym działaniem kwasu hialuronowego — stąd rozbieżne, a czasem sprzeczne wytyczne kliniczne.

Kwas hialuronowy w leczeniu bólu stawów to dobry przykład tego, jak ważne jest rozróżnienie formy podania przy ocenie dowodów naukowych. Iniekcje dostawowe mają za sobą solidną, choć dyskutowaną metodologicznie, bazę dowodową i mogą być rozsądną opcją u wybranych pacjentów po niepowodzeniu prostszych metod — pod warunkiem świadomości, że część efektu może wynikać z samego zabiegu, nie tylko z substancji. Suplementy doustne, mimo popularności i wygody, nie mają obecnie solidnych dowodów przewagi nad placebo i nie powinny być traktowane jako równoważna alternatywa.