Badanie nasienia (spermiogram): jak się przygotować i jak czytać wynik wg WHO 2021

Najważniejszym elementem przygotowania jest okres wstrzemięźliwości płciowej: według zaleceń WHO powinien wynosić od 2 do 7 dni, a dokładną liczbę dni należy podać w laboratorium. Próbkę pobiera się zwykle przez masturbację do sterylnego pojemnika dostarczonego przez laboratorium, w pomieszczeniu w placówce lub — jeśli laboratorium na to zezwala — w domu z szybkim dostarczeniem. Ważne jest, aby zebrać całość ejakulatu, w tym pierwszą porcję, która zawiera najwięcej plemników; jeśli część próbki została utracona, należy o tym poinformować personel, bo wynik trzeba wtedy interpretować ostrożnie. Nie wolno używać zwykłych prezerwatyw ani nawilżaczy, które mogą być toksyczne dla plemników.

Próbkę należy dostarczyć do laboratorium w krótkim czasie od pobrania (zwykle w ciągu około godziny; dokładne zasady podaje laboratorium) i utrzymywać w temperaturze zbliżonej do temperatury ciała, np. w kieszeni wewnętrznej, nie w chłodnym samochodzie ani w lodówce. Ruch plemników szybko spada wraz z upływem czasu i spadkiem temperatury, więc zwłoka zafałszowuje wynik. Przed badaniem warto uprzedzić laboratorium o niedawnej gorączce lub chorobie, przyjmowanych lekach i suplementach, zabiegach i narażeniu na wysoką temperaturę (sauna, praca w upale), bo wszystkie te czynniki mogą wpływać na wynik.

Druga, nowsza metaanaliza (Raditya i wsp., 2025; 22 badania, 31 640 próbek) przypomina, że WHO zaleca wstrzemięźliwość 2–7 dni, i sprawdzała, czy krótsza (poniżej 2 dni) poprawia parametry. Krótka wstrzemięźliwość obniżała objętość (różnica średnich −0,83) i stężenie plemników (−8,39) oraz fragmentację DNA (−3,82), a zwiększała odsetek plemników o ruchu całkowitym (+2,30) i postępowym (+2,18); morfologia nie różniła się. Autorzy sugerują, że w technikach rozrodu wspomaganego warto rozważyć krótszą wstrzemięźliwość, ale dla standardowego spermiogramu diagnostycznego obowiązuje przedział 2–7 dni.

Praktyczny wniosek dla osoby badanej jest prosty: różnica kilku dni wstrzemięźliwości może zmienić stężenie i objętość nawet bez zmian w samej spermatogenezie. Dlatego dla porównywalności kolejnych wyników należy zachować podobny odstęp, a nie 'poprawiać' wyniku bardzo długą ani bardzo krótką wstrzemięźliwością. Obie metaanalizy opierają się na badaniach o różnej jakości i w różnych populacjach (część dotyczyła mężczyzn z zaburzeniami płodności), więc ich wyniki dotyczą trendów, nie pojedynczej próbki.

Wartości z szóstego wydania podręcznika WHO (2021) pochodzą z analizy danych mężczyzn, których partnerki zaszły w ciążę w ciągu 12 miesięcy (tzw. czas do ciąży ≤12 miesięcy). Obejmują 3589 mężczyzn — czyli dane z wydania piątego (1800 osób) uzupełnione o nowe badania z lat 2010–2020 (1789 osób). Podane liczby to 5. percentyl: wartość, poniżej której znajduje się 5% mężczyzn z tej populacji. Oznacza to, że nawet wśród płodnych mężczyzn około 1 na 20 będzie miał wynik poniżej tej granicy dla danego parametru.

Najważniejsze zdanie z literatury brzmi: wartości odniesienia nie są progiem diagnostycznym. W przeglądzie krytycznym szóstego wydania (Boitrelle i wsp., 2021) podkreślono, że w nowym podręczniku zrezygnowano z dawnych określeń wyników, takich jak normozoospermia, astenozoospermia czy teratozoospermia, a wartości 5. percentyla traktuje się jedynie jako jeden ze sposobów interpretacji, niewystarczający do rozpoznania niepłodności. Björndahl (2022) pisze wprost, że główny problem polegał na błędnym odczytywaniu tych zakresów jako wyraźnych granic między płodnością i niepłodnością.

Dlaczego to ważne? Bo rozkłady parametrów u mężczyzn płodnych i subfertylnych mocno się nakładają. Wynik 14 mln/ml nie oznacza niepłodności, a 25 mln/ml nie gwarantuje poczęcia, ponieważ o szansie na ciążę decyduje także płodność partnerki, jej wiek, częstość i czas współżycia, a także jakość plemników, której standardowy spermiogram w pełni nie mierzy (np. integralność DNA). Dlatego klinicyści oceniają nie jedną liczbę, lecz cały obraz: kilka parametrów jednocześnie, powtórzone badania, historię starań i dane o partnerce.

Z obu badań wynika praktyczna reguła: między dwoma kolejnymi wynikami tego samego mężczyzny stężenie plemników może różnić się o kilkadziesiąt procent bez żadnej zmiany w jego zdrowiu. Według badania zdrowych kandydatów na dawców różnica między kolejnymi pomiarami stężenia musiała przekraczać około 78%, by uznać ją za istotną, więc spadek z 40 do 28 mln/ml (około 30%) mieści się w naturalnym szumie i nie jest dowodem pogorszenia; u mężczyzn z zaburzeniami płodności zmienność w badaniu Keel była co najmniej tak duża. Szczególnie niewiarygodny jest pojedynczy wynik odbiegający od normy: im większa zmienność, tym większe prawdopodobieństwo, że kolejne badanie wyjdzie lepiej (lub gorzej) wyłącznie przez przypadek. Z tego powodu lekarze zwykle zalecają powtórzenie nieprawidłowego badania — często po kilku tygodniach lub około trzech miesięcy, bo cykl spermatogenezy trwa kilkadziesiąt dni i wcześniejsza choroba, gorączka czy zabieg mogły obniżyć wynik przejściowo.

Szczególną uwagę warto zwrócić na morfologię. Próg 4% prawidłowych form oznacza, że w nasieniu płodnych mężczyzn zdecydowana większość plemników wygląda 'nieprawidłowo' według ścisłych kryteriów, co jest normalne. Ocena morfologii jest też najbardziej subiektywnym elementem badania i bardzo zależy od doświadczenia laboratorium oraz metody barwienia — wartość niska w jednym laboratorium nie musi być taka sama w innym. Z kolei stężenie plemników i ruch zależą od wielu czynników zewnętrznych, więc ich interpretacja bez uwzględnienia wstrzemięźliwości i czasu dostarczenia próbki może być myląca.

Całkowity brak plemników w ejakulacie (azoospermia) wymaga potwierdzenia: laboratorium powinno ocenić osad po wirowaniu, a badanie zwykle się powtarza. Rozpoznanie ma znaczenie kliniczne, bo rozróżnia niedrożność (plemniki są produkowane, ale nie docierają do ejakulatu) od zaburzenia produkcji, co wymaga innej diagnostyki, w tym oznaczenia hormonów (FSH, LH, testosteron) i badania USG moszny. To zagadnienie wykracza poza ramy tego artykułu i jest sprawą androloga.

Wynik odbiegający od wartości odniesienia nie jest diagnozą, tylko sygnałem do dalszych kroków. Pierwszym jest powtórzenie badania, przy zachowaniu podobnych warunków (wstrzemięźliwość, transport próbki), najlepiej w tym samym laboratorium, aby ograniczyć różnice metodologiczne. Jeśli nieprawidłowość się utrzymuje, andrologiczny wywiad obejmuje czas starań o dziecko, wcześniejsze ciąże, przebyte choroby (świnka, zakażenia, urazy jąder, operacje przepukliny), narażenia (wysoka temperatura, rozpuszczalniki, palenie, alkohol), leki — a zwłaszcza testosteron i sterydy anaboliczne, które hamują spermatogenezę — oraz masę ciała i nawyki.

Typowe badania dodatkowe to oznaczenia hormonów (FSH, LH, testosteron — o ich interpretacji piszemy w opisie hormonów płciowych oraz w osobnym artykule o wysokim FSH u mężczyzn), USG moszny z oceną jąder i żył powrózka nasiennego, a w wybranych przypadkach badania genetyczne (przy bardzo niskiej liczbie plemników lub ich braku) oraz posiewy nasienia przy podejrzeniu zakażenia. Warto pamiętać, że do oceny płodności pary potrzebna jest też ocena partnerki: wiele par z wynikiem nasienia nieco poniżej norm zachodzi w ciążę naturalnie, a para z wynikami w normie może mieć problemy po stronie kobiety. Standardowo za moment na rozpoczęcie diagnostyki uznaje się brak ciąży po 12 miesiącach regularnych starań, a wcześniej — gdy są znane czynniki ryzyka lub partnerka jest w starszym wieku.

Spermiogram jest bardzo użytecznym badaniem, ale tylko pod warunkiem, że jest wykonany i odczytany z należytą ostrożnością. Przed badaniem warto zadbać o 2–7 dni wstrzemięźliwości, prawidłowe pobranie i szybkie dostarczenie próbki. Po badaniu — czytać wynik jako zestaw liczb wraz z ich zmiennością, a nie jako werdykt. Najbardziej szkodliwe są dwa błędy: uspokojenie się wynikiem 'w normie' mimo długich starań oraz przerażenie jednorazowym wynikiem poniżej normy, który po miesiącach okazuje się prawidłowy. Dowody, na których opieramy się w tym artykule, pochodzą z badań obserwacyjnych, metaanaliz i przeglądów narracyjnych, a dane źródłowe WHO pochodzą z populacji płodnych mężczyzn.