LH i FSH (hormony płciowe, gonadotropiny)

Zrozum

Opis

Hormon luteinizujący (LH) i hormon folikulotropowy (FSH) to glikoproteinowe gonadotropiny wydzielane przez komórki gonadotropowe przedniego płata przysadki mózgowej. Razem stanowią główne ogniwo łączące ośrodkowy układ nerwowy z gonadami — jajnikami u kobiet i jądrami u mężczyzn — sterując dojrzewaniem płciowym, cyklem miesiączkowym, produkcją plemników oraz syntezą hormonów płciowych, estradiolu i testosteronu. Badanie mierzy stężenie obu hormonów w surowicy krwi, zwykle jednocześnie, ponieważ ich wzajemna proporcja i zestawienie z fazą cyklu lub wiekiem niesie znacznie więcej informacji niż pojedyncza wartość w oderwaniu od kontekstu.

Znaczenie kliniczne tego badania wynika z faktu, że wzorzec LH i FSH pozwala zlokalizować, na którym piętrze osi podwzgórze-przysadka-gonady leży problem. Wysokie stężenia obu gonadotropin przy jednoczesnym niskim poziomie hormonów płciowych wskazują na niewydolność samych gonad (hipogonadyzm pierwotny, hipergonadotropowy) — przysadka prawidłowo wykrywa niedobór estradiolu czy testosteronu i usiłuje go skompensować zwiększonym wydzielaniem LH i FSH, ale gonady nie odpowiadają. Odwrotny wzorzec — niskie lub nieadekwatnie prawidłowe LH i FSH przy niskich hormonach płciowych — wskazuje na problem wyżej, w podwzgórzu lub przysadce (hipogonadyzm wtórny, hipogonadotropowy), gdzie to sam sygnał sterujący jest niewystarczający.

Badanie zleca się najczęściej kobietom z nieregularnymi lub nieobecnymi miesiączkami, w diagnostyce niepłodności obojga partnerów, przy podejrzeniu przedwczesnego wygasania czynności jajników lub menopauzy, a także w ocenie dojrzewania płciowego — zarówno opóźnionego, jak i przedwczesnego. U mężczyzn LH i FSH oznacza się głównie w diagnostyce hipogonadyzmu, niepłodności i nieprawidłowych parametrów nasienia, gdzie pozwalają odróżnić przyczynę jądrową od przyczyny podwzgórzowo-przysadkowej.

Interpretacja wyniku u kobiet jest szczególnie zależna od kontekstu, ponieważ stężenia obu hormonów zmieniają się wielokrotnie w ciągu jednego cyklu miesiączkowego. FSH jest względnie najwyższe na początku fazy folikularnej, stopniowo się obniża w miarę dojrzewania pęcherzyka dominującego, po czym oba hormony gwałtownie rosną na kilkanaście do trzydziestu sześciu godzin przed owulacją — to właśnie gwałtowny skok LH (tzw. pik LH) bezpośrednio wyzwala owulację. Po owulacji, w fazie lutealnej, stężenia obu hormonów ponownie się obniżają. Z tego powodu jeden wynik LH lub FSH ma sens tylko w zestawieniu z dniem cyklu, w którym został pobrany, a badanie na wczesną rezerwę jajnikową zleca się zwykle na drugi lub trzeci dzień cyklu. U kobiet po menopauzie oba hormony, zwłaszcza FSH, są trwale wysokie, ponieważ jajniki przestają odpowiadać, a ujemne sprzężenie zwrotne ze strony estradiolu zanika.

U mężczyzn stężenia LH i FSH są znacznie stabilniejsze w czasie niż u kobiet, choć nadal wykazują pulsacyjny charakter wydzielania w skali godzin, co bywa powodem zlecania kilku pomiarów w krótkich odstępach czasu przy niejednoznacznym wyniku pojedynczego badania. Warto też wiedzieć, że popularny w niektórych kontekstach wskaźnik stosunku LH do FSH, używany historycznie w diagnostyce zespołu policystycznych jajników, ma według nowszych badań ograniczoną wartość diagnostyczną samodzielnie i nie powinien być jedynym kryterium rozpoznania.

Od strony logistycznej badanie zwykle nie wymaga ścisłego postu, ale u kobiet kluczowe jest odnotowanie dnia cyklu miesiączkowego przy pobraniu, a stosowanie hormonalnej antykoncepcji lub innej terapii hormonalnej należy zgłosić lekarzowi zlecającemu, ponieważ silnie tłumi naturalne wydzielanie obu gonadotropin i czyni wynik nieinterpretowalnym w standardowy sposób.

Warto podkreślić, że to badanie ocenia wyłącznie sam parametr laboratoryjny i mechanizm regulacji osi hormonalnej — nie zastępuje ono pełnej oceny płodności czy przyczyn niepłodności, która obejmuje znacznie szerszy zakres badań klinicznych, obrazowych i partnerskich. LH i FSH są jednym z elementów tej układanki, nie całą diagnostyką.