Zespół pasma biodrowo-piszczelowego (ITBS): ból na zewnątrz kolana u biegaczy

Przez dekady uważano, że ITBS to zespół tarcia: pasmo ma „przeskakiwać” w przód i w tył po zewnętrznym nadkłykciu kości udowej podczas zginania i prostowania kolana, wywołując podrażnienie, a nawet zapalenie kaletki. Ta teoria wyjaśniała, dlaczego ból pojawia się przy zgięciu około 30 stopni, i stała za zaleceniami stosowania rolowania, rozciągania i zabiegów „na zapalenie”. Badania anatomiczne podważyły jednak jej podstawy.

Wcześniejsze badanie tego samego zespołu, oparte na sekcjach 15 zwłok i rezonansie magnetycznym u zdrowych ochotników oraz u dwóch sportowców z ostrym ITBS, wykazało, że pasmo było zakotwiczone do dalszej części kości udowej włóknistymi pasmami i że w żadnym przypadku nie stwierdzono kaletki. Rezonans pokazał, że przy zgięciu kolana około 30 stopni pasmo jest dociskane do nadkłykcia w wyniku rotacji wewnętrznej piszczeli, a zmiany sygnału u pacjentów z ITBS dotyczyły obszaru zajmowanego przez tłuszcz pod pasmem. To dobre wyjaśnienie, dlaczego ból jest tak charakterystycznie związany z fazą stopniowego zginania kolana podczas biegu.

Przekonanie, że ITBS jest związany ze słabością odwodzicieli biodra (głównie pośladkowego średniego), ma swoje źródło w niewielkim, ale wpływowym badaniu z 2000 roku. Autorzy porównali siłę odwodzenia biodra u 24 biegaczy z ITBS i 30 zdrowych biegaczy z drużyn lekkoatletycznych i stwierdzili, że chora kończyna była istotnie słabsza zarówno od zdrowej kończyny tej samej osoby, jak i od kończyn biegaczy z grupy kontrolnej.

To praca bez grupy kontrolnej w fazie leczenia, więc nie wiemy, jaka część poprawy wynikała ze wzmacniania, a jaka z naturalnego przebiegu i zmniejszenia obciążeń treningowych. Późniejszy przegląd systematyczny badań, które mierzyły siłę odwodzenia biodra u biegaczy dystansowych, wskazał, że osłabienie odwodzicieli może być związane z ITBS (trzy z pięciu badań wykazały osłabienie u biegaczy z ITBS, a dwa z nich — o największej rzetelności metodologicznej — wykazały związek między osłabieniem a urazem), natomiast dla innych urazów biegaczy, jak ból rzepkowo-udowy czy zespół przeciążeniowy piszczeli, nie uzyskano takiej zależności. Autorzy zaznaczyli, że wynik pochodzi głównie z badań przekrojowych, a więc nie rozstrzyga, czy słabość jest przyczyną, czy skutkiem bólu.

Zauważ, jak szeroki jest przedział wyników: zmniejszenie bólu od 27% do 100% w krótkim czasie (2–8 tygodni) oznacza bardzo różne efekty w różnych badaniach i populacjach, a małe próby (łącznie 201 osób w 13 pracach) nie pozwalają na precyzyjne porównania. Wspólny kierunek jest jednak spójny: wzmacnianie odwodzicieli biodra jest najczęściej stosowanym i uznawanym za skuteczny składnikiem programów leczenia zachowawczego.

Drugi przegląd, porównujący leczenie zachowawcze i operacyjne ITBS (15 badań, 179 sportowców leczonych zachowawczo i 200 operowanych), wskazał, że w badaniach zachowawczych dolegliwości bólowe zmniejszały się konsekwentnie (w 6 z 6 badań), natomiast czas obserwacji był krótki (średnio 2 miesiące wobec 33,5 miesiąca po operacjach). Odsetek powrotów do sportu po operacji wynosił 81–100%. Autorzy podkreślili jednak niską jakość dowodów (poziom II–IV, dużo badań o słabej lub średniej jakości) i wnioskowali, że leczenie zachowawcze skutecznie zmniejsza objawy w obserwacji do 6 miesięcy, a operacja jest opcją u sportowców, którzy nie reagują na leczenie nieoperacyjne.

Skoro wiodącym elementem programów jest wzmacnianie odwodzicieli biodra, a ból wynika z powtarzanych obciążeń w określonej fazie biegu, plan opiera się na dwóch filarach: czasowej modyfikacji treningu oraz progresywnym wzmacnianiu. Poniższy szkic ma charakter ogólny; konkretną dawkę ćwiczeń, ich trudność i tempo progresji dobiera się z fizjoterapeutą na podstawie badania.

Co do pozostałych popularnych metod: rolowanie, rozciąganie pasma i masaż są szeroko stosowane, ale nie opisujemy tu badań randomizowanych, które by wykazały ich przewagę nad wzmacnianiem — traktuj je jako ewentualne uzupełnienie dla komfortu, nie jako podstawę leczenia. Fala uderzeniowa i terapia manualna pojawiają się w przeglądzie z 2024 roku jako możliwy dodatek do ćwiczeń, jednak dowody są wstępne. Zastrzyki sterydowe bywają stosowane w praktyce klinicznej, ale w omawianych przeglądach nie ma mocnych dowodów, które pozwalałyby je zalecać jako leczenie pierwszego wyboru.

ITBS to kontuzja, która potrafi być irytująco przewidywalna: ten sam dystans, ten sam punkt trasy, ten sam ból. Najrozsądniejsza strategia wynikająca z literatury jest prosta, choć niespektakularna: tymczasowo zejść poniżej progu bólu, systematycznie wzmacniać biodra i miednicę, a bieganie zwiększać stopniowo. To podejście ma sens fizjologiczny, jest niskiego ryzyka i zgodne z najlepszymi dostępnymi, choć wstępnymi, danymi.

Szczególnie ważna jest cierpliwość wobec własnej diagnozy: jeśli ból ma inny charakter niż klasyczny ITBS albo nie reaguje na program, nie szukaj kolejnych zabiegów na pasmo, tylko zweryfikuj rozpoznanie. Ogólne znaczenie treningu siłowego dla bezpieczeństwa biegacza opisujemy w haśle o treningu siłowym oraz o regeneracji sportowej w naszej bazie wiedzy.