Woda gazowana: zęby, żołądek, kości i wzdęcia — czy szkodzi?

Gazowanie polega na rozpuszczeniu w wodzie dwutlenku węgla (CO2). Część cząsteczek reaguje z wodą, tworząc kwas węglowy, który obniża pH napoju: woda gazowana jest więc wyraźnie bardziej kwaśna niż niegazowana, a jej pH zwykle mieści się w granicach kilku jednostek poniżej obojętnego. Stąd bierze się intuicja, że skoro kwasy rozpuszczają szkliwo, woda z bąbelkami musi być groźna.

Ta intuicja pomija dwa elementy. Po pierwsze, kwas węglowy jest kwasem słabym i nietrwałym: wydycha się go jako gaz, a po otwarciu butelki szybko się ulatnia. Po drugie, o erozyjności napoju decyduje nie tylko pH, ale też tzw. kwasowość miareczkowa (ile zasady trzeba dodać, by napój zobojętnić) oraz zawartość wapnia, magnezu i innych jonów, które mogą hamować rozpuszczanie szkliwa. W napojach typu cola działają silne kwasy dodane przez producenta (fosforowy, cytrynowy), czyli zupełnie inny mechanizm niż w wodzie mineralnej z CO2.

W praktyce pod nazwą „woda gazowana” sprzedaje się trzy różne rzeczy: wodę mineralną naturalnie lub sztucznie nasyconą CO2, wodę z saturatora (zwykła woda z CO2) oraz wody smakowe z aromatami i dodatkiem kwasów. Dla zębów i dla żołądka to nie jest to samo, i właśnie ta różnica rozstrzyga większość spornych pytań.

Najlepiej cytowane badanie laboratoryjne dotyczące tej kwestii porównało szereg wód mineralnych niegazowanych i gazowanych oraz napojów typu soft drink w testach rozpuszczania, na wyciągniętych zębach ludzkich i proszku hydroksyapatytu, czyli głównego składnika szkliwa. Wyniki były jednoznaczne: poziom rozpuszczania we wszystkich wodach mineralnych był bardzo niski, a dla kilku wód niegazowanych niewykrywalny.

To badanie ma jednak ograniczenia: jest laboratoryjne (in vitro), nie uwzględnia śliny, szczotkowania ani codziennych nawyków picia. Nie mówi też, jak często i jak długo narażone są zęby. Mimo to jest zgodne z intuicją chemiczną: zwykła woda gazowana jest kwaśna, ale ma niską kwasowość miareczkową i zwykle zawiera wapń, który chroni przed rozpuszczaniem.

Wnioski dla praktyki są proste. Zwykła woda gazowana nie jest głównym podejrzanym w erozji szkliwa, ale częste, długie popijanie napojów kwaśnych, w tym smakowych, wymaga ostrożności. O profilaktyce próchnicy i stanie jamy ustnej piszemy w naszych materiałach o ksylitolu i zdrowiu zębów.

Wbrew obiegowej opinii woda gazowana nie jest dla każdego „ciężka dla żołądka”. W małym, podwójnie zaślepionym badaniu randomizowanym włoskich autorów 21 pacjentów z dyspepsją czynnościową i wtórnym zaparciem przez około 15 dni piło wodę gazowaną (10 osób) lub wodę z kranu (11 osób). Wynik dyspepsji spadł w grupie wody gazowanej z 7,9 do 5,4 punktu, a w grupie kontrolnej pozostał bez zmian (9,7 i 9,9). Również wynik zaparć spadł istotnie po wodzie gazowanej (z 16,0 do 12,1), natomiast po wodzie z kranu nie.

Nie wolno z tego robić zbyt dalekich wniosków: badanie obejmowało tylko 21 osób, trwało dwa tygodnie i dotyczyło wybranej grupy pacjentów z konkretnymi objawami. Nie wykazuje, że woda gazowana pomoże każdemu, ani że jest bezpieczna dla wszystkich. Pokazuje natomiast, że ogólny pogląd o jej szkodliwości dla układu pokarmowego nie ma uniwersalnego potwierdzenia.

Z drugiej strony dwutlenek węgla w żołądku i jelitach to gaz. U osób wrażliwych, z wzdęciami, zespołem jelita drażliwego lub skłonnością do odbijania, nasycona bąbelkami woda bywa przyczyną dyskomfortu. Nie znaleźliśmy kontrolowanych badań, które bezpośrednio i rzetelnie oceniałyby wodę gazowaną w zespole jelita drażliwego, więc zalecenia opierają się tu na mechanizmie i praktyce klinicznej, nie na RCT. Jeśli po wodzie gazowanej pojawiają się wzdęcia, najprostszym testem jest kilkudniowa przerwa i porównanie. O przyczynach wzdęć piszemy w artykule o wzdęciach po jedzeniu.

Napoje gazowane mogą osłabiać dolny zwieracz przełyku, czyli zastawkę oddzielającą przełyk od żołądka. W badaniu manometrycznym na 18 zdrowych ochotnikach 200 ml schłodzonej coli obniżyło ciśnienie w zwieraczu z mediany 40,5 do 18,5 mmHg i zwiększyło liczbę przejściowych rozluźnień zwieracza (mediana 10,5 wobec 1 po wodzie), natomiast woda niegazowana nie dawała takiego efektu. W innym badaniu na 9 zdrowych ochotnikach wszystkie badane napoje gazowane zmniejszały parametry zwieracza o 30 do 50% przez około 20 minut, a woda z kranu nie.

Trzeba tu uczciwie zaznaczyć, że oba badania manometryczne użyły napojów gazowanych (w jednym z nich coli), a nie zwykłej wody mineralnej z CO2. Nie znaleźliśmy kontrolowanych badań, które oceniałyby osobno samą wodę gazowaną w refluksie, więc nie wiadomo, w jakim stopniu efekt wynika z gazu, a w jakim z kofeiny, kwasów i składu napoju. Wiadomo natomiast, że rozdęcie żołądka gazem może sprzyjać odbijaniu i cofaniu treści. Dlatego osoby z objawowym refluksem mogą spróbować zastąpić wodę gazowaną niegazowaną na kilka tygodni i obserwować objawy. Ciekawostką jest, że niektóre wody mineralne bogate w wodorowęglany były badane jako sposób łagodzenia zgagi; o tym piszemy w artykule o wodzie alkalicznej.

Opinia, że napoje gazowane „wypłukują wapń z kości”, wzięła się z badań obserwacyjnych. Najczęściej cytowane to analiza Framingham Osteoporosis Study obejmująca 1413 kobiet i 1125 mężczyzn, w której zmierzono gęstość mineralną kości metodą DXA i oceniono dietę kwestionariuszem częstości spożycia. Po uwzględnieniu wieku, BMI, aktywności, palenia, alkoholu oraz spożycia wapnia i witaminy D, spożycie coli wiązało się z niższą gęstością kości we wszystkich badanych miejscach biodra, ale nie w kręgosłupie, u kobiet, ale nie u mężczyzn.

W populacji ogólnej zwykła woda gazowana jest bezpieczna, ale kilka grup powinno być bardziej ostrożnych. Osoby z refluksem lub częstą zgagą mogą zauważyć nasilenie objawów po napojach gazowanych. Osoby z zespołem jelita drażliwego lub skłonnością do wzdęć często relacjonują dyskomfort po wodzie z bąbelkami. Osoby o zwiększonym ryzyku erozji szkliwa (suchość w ustach, refluks, częste popijanie napojów kwaśnych) powinny unikać wód smakowych i nie sączyć jakiegokolwiek napoju kwaśnego przez cały dzień. Osoby na diecie z ograniczeniem sodu powinny sprawdzać zawartość sodu w etykiecie wody mineralnej.

Jeśli lubisz wodę gazowaną, nie ma powodu, by z niej rezygnować tylko dlatego, że ma bąbelki. Jeśli jednak masz refluks, wzdęcia lub tendencję do erozji szkliwa, warto sprawdzić na sobie, czy niegazowana robi różnicę, bo to najtańszy i najbardziej wiarygodny test.

Woda gazowana stała się ofiarą uogólnienia: bąbelki kojarzą się z colą, więc wszystko, co szkodliwe w coli, przypisuje się wodzie. Dane pokazują, że zwykła woda mineralna z CO2 jest w większości przypadków bezpieczną alternatywą dla napojów typu soft drink, a prawdziwymi problemami są dodane kwasy w wodach smakowych oraz indywidualna wrażliwość żołądka i przełyku. Warto więc słuchać własnego ciała, zamiast bać się bąbelków z zasady.