Woda z kranu czy butelkowana: minerały, mikroplastik i co naprawdę wybrać

Woda z kranu to woda uzdatniona przez wodociąg z ujęcia powierzchniowego lub podziemnego, dostarczana rurami do domu. Jej skład zależy od miejsca: w jednych regionach jest twarda (bogata w wapń i magnez), w innych miękka. Jakość zależy od wodociągu, a także od instalacji w budynku, która może wpływać na końcowy skład. Informacje o parametrach wody zwykle udostępniają lokalne wodociągi, więc warto je sprawdzić dla swojego adresu.

Woda butelkowana nie jest jednym produktem. Pod tym hasłem sprzedaje się wody o bardzo różnej mineralizacji, od niemal pozbawionych minerałów po silnie zmineralizowane, w opakowaniach plastikowych (zwykle PET) lub szklanych. Nazwa handlowa, na przykład „mineralna” czy „źródlana”, sama w sobie nie mówi, ile w niej wapnia, magnezu czy sodu; mówi o tym tabela składu na etykiecie. Przegląd Garzona i Eisenberga porównał skład handlowych wód butelkowanych z Ameryki Północnej i Europy: zawartość magnezu wahała się od 0 do 126 mg/l, sodu od 0 do 1200 mg/l, a wapnia od 0 do 546 mg/l.

Wniosek praktyczny jest taki, że porównywanie „kranówki” i „butelkowanej” jako dwóch jednorodnych kategorii nie ma sensu. Sensowne jest porównanie konkretnej wody z kranu u Ciebie z konkretną wodą butelkowaną, którą rozważasz, a na tej samej tabeli składu.

Woda jest dla większości ludzi niewielkim, ale realnym źródłem minerałów, zwłaszcza wapnia i magnezu, które w wodzie występują w formie jonowej. Nie zastępuje diety, ale u osób, które piją dużo wody (np. 1,5-2 litry dziennie), woda o wysokiej zawartości magnezu lub wapnia może dostarczać zauważalną część dziennego zapotrzebowania. Z drugiej strony wody o wysokiej zawartości sodu mogą dostarczać go więcej niż zwykła woda; w przeglądzie Garzona i Eisenberga pojawiały się wody z kilkuset do ponad tysiąca mg sodu na litr.

Mineralizacja wpływa na to, kto powinien wybierać uważnie. Osoby z nadciśnieniem lub niewydolnością serca powinny zwracać uwagę na sód. Osoby ze skłonnością do kamicy nerkowej powinny omówić wybór wody z lekarzem, bo skład wody (wapń, wodorowęglany, magnez) wpływa na skład moczu, a nawodnienie jest kluczowe; o tym piszemy w artykule o nawodnieniu a kamicy nerkowej. Osoby z chorobami nerek często mają zalecenia dotyczące płynów i elektrolitów, które trzeba uzgodnić z nefrologiem. Podstawy elektrolitów omawiamy w haśle o sodzie, potasie i chlorkach.

Jednym z najczęściej badanych zagadnień jest związek twardości wody (zawartości wapnia i magnezu) z chorobami serca. Metaanaliza z 2016 roku obejmująca dziesięć badań i ponad 77 tysięcy zgonów z powodu choroby wieńcowej wykazała odwrotną zależność między poziomem magnezu w wodzie pitnej a śmiertelnością z jej powodu (RR 0,89; 95% CI 0,79-0,99), przy dużej niejednorodności wyników; w badaniach europejskich efekt był nieco silniejszy (RR 0,83; 95% CI 0,69-0,98).

Podobny obraz daje przegląd systematyczny z 2023 roku, przygotowany przez polskich autorów z Poznania: spośród 25 jakościowo analizowanych badań 17 wskazywało na istotny związek między twardością wody a ochroną przed śmiertelnością z powodu chorób sercowo-naczyniowych, a analiza ilościowa wskazała na istotne obniżenie śmiertelności przy wysokiej twardości, ale z dużą niejednorodnością i wieloma czynnikami zakłócającymi. Autorzy zaznaczyli, że potrzebne są dalsze badania.

Najczęściej cytowaną analizą jest praca Coxa i wsp. z 2019 roku, która zebrała 402 punkty danych z 26 badań (ponad 3600 przetworzonych próbek) i oszacowała, ile cząstek mikroplastiku dostaje się do organizmu Amerykanów z żywnością, wodą i powietrzem. Jedno z jej wyliczeń dotyczy właśnie wody: osoba spełniająca zalecane spożycie wody wyłącznie z butelek może połykać około 90 000 dodatkowych cząstek mikroplastiku rocznie, w porównaniu z około 4 000 u osoby pijącej wyłącznie wodę z kranu.

Te liczby są szacunkami z agregacji różnych badań, nie pomiarami u konkretnych ludzi, a metody wykrywania mikroplastiku różnią się między laboratoriami (rozmiar najmniejszej wykrywanej cząstki, technika). Warto też znać drugie badanie, które komplikuje obraz. Oßmann i wsp. przebadali 32 próbki butelkowanej wody mineralnej techniką mikro-Ramana (najmniejsza analizowana cząstka 1 μm) i znaleźli mikroplastik w wodach ze wszystkich typów opakowań, także w szklanych butelkach.

Co z tego wynika? Po pierwsze, szklana butelka nie gwarantuje wody wolnej od mikroplastiku. Po drugie, rozrzut wyników w obrębie jednego badania jest ogromny, więc „jedna butelka” może mieć wielokrotnie więcej lub mniej cząstek niż średnia. Po trzecie, takie pomiary dotyczą liczby cząstek, nie ich toksyczności. Szerzej o wiedzy na temat mikroplastiku w organizmie piszemy w artykule o tym, czy powinniśmy się go obawiać.

Pytanie o szkodliwość jest otwarte. Światowa Organizacja Zdrowia opublikowała w 2019 roku raport o mikroplastiku w wodzie pitnej, w którym krytycznie ocenia dowody dotyczące występowania mikroplastiku w obiegu wody (w tym w wodzie z kranu i butelkowanej), potencjalnych skutków zdrowotnych ekspozycji i usuwania mikroplastiku w procesach uzdatniania. Raport formułuje zalecenia dotyczące monitorowania i zarządzania mikroplastikiem i plastikiem w środowisku oraz lepszej oceny ryzyka dla zdrowia ludzi, a także wskazuje kluczowe luki w wiedzy; towarzyszący mu komunikat WHO wzywał do dalszych badań.

Dla zdrowego dorosłego, który mieszka w miejscu z wodą z kranu o dobrej jakości i smaku, woda z kranu jest rozsądnym, tanim domyślnym wyborem; pod względem mikroplastiku szacunki są dla niej korzystniejsze, a potrzeby mineralne zaspokaja dieta. Woda butelkowana ma sens, gdy z jakiegoś powodu nie ufasz lokalnej wodzie, gdy nie możesz z niej korzystać (podróż, zła jakość sieci) lub gdy świadomie wybierasz wodę o konkretnym składzie mineralnym.

Ten artykuł nie ocenia filtrów do wody, które zmieniają skład i wymagają osobnej analizy (rodzaj filtra, konserwacja, wpływ na minerały). Jeśli rozważasz filtr, sprawdź, co dokładnie usuwa i co zostawia, zamiast zakładać, że filtrowana woda jest z definicji lepsza lub gorsza.

Spór „kranówka kontra butelkowana” jest zwykle źle postawiony. Nie ma uniwersalnego zwycięzcy, bo i woda z kranu, i butelkowana to szeroki zbiór produktów o różnym składzie. Dla zdrowej osoby z dobrą lokalną wodą kran jest tanim i rozsądnym wyborem, a szacunki ekspozycji na mikroplastik przemawiają raczej na jego korzyść. Dla osób z nadciśnieniem, kamicą lub chorobami nerek liczy się skład i warto go sprawdzić na etykiecie i w raporcie wodociągu.