Ciśnieniomierz nadgarstkowy czy naramienny: który jest dokładniejszy?

Ciśnienie w tętnicy zależy od wysokości, na jakiej się ją mierzy względem serca. Wynika to z prostej fizyki: słup krwi o wysokości jednego centymetra odpowiada ciśnieniu około 0,8 mmHg. Jeśli nadgarstek leży swobodnie przy biodrze, czyli około 15 cm poniżej serca, mankiet ‚dokłada’ do pomiaru ciężar słupa krwi i wynik może być zawyżony o kilkanaście mmHg. Jeśli nadgarstek jest uniesiony ponad serce, wynik jest zaniżony. W przypadku ramienia ten błąd występuje tak samo — z tą różnicą, że ramię łatwiej podeprzeć na stole na właściwej wysokości, a nadgarstek podczas pomiaru zwykle ‚wisi w powietrzu’ i łatwo go zmienić ruchem ręki.

To nie tylko teoria. Badanie porównujące urządzenie naramienne z nadgarstkowym pokazało, że różnice między aparatami w dużej mierze wynikają z ułożenia ręki, a nie z samej techniki pomiaru.

Wniosek praktyczny jest dwojaki. Po pierwsze, aparat nadgarstkowy nie jest ‚z natury gorszy’ — duża część jego niedokładności to artefakt pozycji. Po drugie, to samo dotyczy aparatu naramiennego: jeśli ręka zwisa luźno przy boku, wynik jest zawyżony nawet w przypadku najlepszego urządzenia. Ważne zastrzeżenie: to jedno, niewielkie badanie, więc nie przesądza o równoważności obu metod w każdej populacji.

Domowe ciśnieniomierze działają metodą oscylometryczną: mankiet napełnia się powietrzem, a następnie powoli opróżnia, rejestrując drobne drgania ściany tętnicy, z których algorytm wylicza ciśnienie skurczowe i rozkurczowe. Na ramieniu mankiet obejmuje dużą tętnicę ramienną, otoczoną miękkimi tkankami, w pobliżu standardowej wysokości serca. Na nadgarstku mankiet dociska znacznie cieńsze tętnice (promieniową i łokciową) leżące blisko kości i ścięgien, a sygnał jest słabszy i bardziej wrażliwy na ruch i zgięcie nadgarstka. To tylko mechanistyczne wyjaśnienie, dlaczego metoda jest mniej odporna na błędy — dowodów klinicznych na wpływ samej anatomii (poza pozycją) mamy mniej.

Aparat naramienny również nie jest automatycznie dokładny. Najczęstszy błąd to źle dobrany rozmiar mankietu. W randomizowanym badaniu krzyżowym Cuff(SZ) z 2023 roku (195 dorosłych) osoby, które potrzebowały dużego mankietu, a zmierzono je mankietem standardowym, miały zawyżone ciśnienie skurczowe średnio o 4,8 mmHg; w grupie potrzebującej bardzo dużego mankietu błąd sięgał 19,5 mmHg. U osób wymagających małego mankietu pomiar standardowym mankietem zaniżał wynik o 3,6 mmHg. Wniosek: dla osób z bardzo masywnym ramieniem źle dobrany mankiet naramienny bywa gorszy niż zwalidowany aparat nadgarstkowy poprawnie ułożony na wysokości serca.

Zwalidowany ciśnieniomierz to taki, którego dokładność sprawdzono w niezależnym badaniu klinicznym zgodnie z uznanym protokołem (obecnie międzynarodowa norma ISO 81060-2 i wspólny standard AAMI/ESH/ISO), porównując wyniki urządzenia z pomiarem referencyjnym wykonanym przez przeszkolonych obserwatorów u osób o różnych wartościach ciśnienia. Samo hasło na pudełku — ‚kliniczne badania’, ‚certyfikat CE’, ‚medyczna dokładność’ — nie jest równoznaczne z publikacją wyników walidacji dla konkretnego modelu.

Skala problemu jest duża. Autorzy australijscy przeanalizowali ofertę sklepów internetowych dostępnych w jednym kraju i skatalogowali 972 modele urządzeń do pomiaru ciśnienia w domu.

Ten pomiar dotyczy rynku australijskiego z 2020 roku, więc nie można go mechanicznie przenosić na polskie sklepy — ale kierunek jest czytelny: niezwalidowanych urządzeń jest bardzo dużo, a wśród nadgarstkowych zwalidowanych było mniej niż 1 na 10. Co ważniejsze, nawet walidacja ‚populacyjna’ nie gwarantuje, że aparat jest dokładny u konkretnej osoby. W kanadyjskim badaniu na 85 właścicielach domowych ciśnieniomierzy (aparaty nadgarstkowe i naramienne) porównano wyniki z równoczesną dwuosobową osłuchową metodą referencyjną.

Pytanie o ‚ciśnieniomierz na nadgarstku’ coraz częściej dotyczy zegarków. Trzeba rozróżnić dwie technologie. Zegarki i opaski bez mankietu (czujniki optyczne, tzw. cuffless) szacują ciśnienie na podstawie sygnału pulsu; w badaniu australijskim żaden z 532 modeli opasek nie był zwalidowany. Druga, nowsza grupa to zegarki z miniaturowym mankietem, wykorzystujące ten sam mechanizm oscylometryczny co klasyczne aparaty.

Praktyczne konsekwencje: zegarek lub opaska bez mankietu nie powinny służyć do podejmowania decyzji o leczeniu, a zegarek z mankietem — tylko jeśli konkretny model ma opublikowaną walidację i stosujesz się do zasad pozycji. Aplikacja ‚pomiar ciśnienia’ na zwykłym smartfonie bez dodatkowego sprzętu nie jest metodą, którą można traktować jako pomiar kliniczny.

Są sytuacje, w których aparat nadgarstkowy jest racjonalnym wyborem — albo wręcz lepszym niż naramienny. Dane naukowe są tu ograniczone, więc poniższe wskazówki opierają się raczej na zasadach praktyki klinicznej i fizyce pomiaru niż na dużych badaniach randomizowanych.

Kupując ciśnieniomierz, zadaj sobie trzy pytania w tej kolejności: czy ten konkretny model ma opublikowaną niezależną walidację, czy mam do niego mankiet w odpowiednim rozmiarze i czy potrafię przy pomiarze zachować właściwą pozycję. Dopiero potem zastanawiaj się nad miejscem pomiaru. U większości osób odpowiedzią będzie zwalidowany aparat naramienny. Nadgarstkowy ma swoje miejsce, ale to urządzenie wymagające dyscypliny, a wyniki z niezwalidowanych modeli i zegarków bez mankietu najlepiej traktować jako orientacyjne. W razie wątpliwości przynieś aparat do lekarza i porównaj go z pomiarem wykonanym obok.