Ciągłe uczucie zimna (nietolerancja zimna): przyczyny i badania

Wiele osób marznie bardziej niż inni od zawsze, często w rodzinie i bez innych dolegliwości. Taka stała cecha, niezmienna przez lata, rzadko jest powodem do niepokoju. Za podstawę do sprawdzenia przyczyn uznaje się natomiast: nowe lub wyraźnie nasilone uczucie zimna, które pojawiło się w ostatnich tygodniach lub miesiącach, zimno odczuwane także w ciepłym pomieszczeniu, a przede wszystkim współistnienie innych objawów — zmęczenia, senności, przyrostu lub spadku masy ciała, wypadania włosów, suchej skóry, zaparć, bladości, kołatania serca albo zawrotów głowy przy wstawaniu.

To właśnie zestaw objawów, nie samo uczucie zimna, wskazuje kierunek diagnostyki. Zimno plus senność, suchość skóry, zaparcia i przyrost masy ciała sugeruje tarczycę; zimno plus bladość, męczliwość i obfite miesiączki — żelazo; zimno plus utrata masy ciała i restrykcje żywieniowe — niedobór energii; zimno plus zawroty głowy po wstaniu — niskie ciśnienie. Są to tylko wskazówki, a nie rozpoznania.

Hormony tarczycy regulują tempo przemiany materii, więc ich niedobór zmniejsza wytwarzanie ciepła. Nietolerancja zimna należy do klasycznych objawów niedoczynności tarczycy — obok zmęczenia, ospałości i przyrostu masy ciała — ale, jak podkreślają autorzy przeglądu w The Lancet, objawy te są niespecyficzne, a rozpoznanie stawia się na podstawie badań biochemicznych (stężenie TSH i hormonów tarczycy we krwi), nie na podstawie samych dolegliwości.

Wniosek dla osoby, która marznie: TSH jest rozsądnym, tanim badaniem pierwszego kroku, lecz wynik prawidłowy w dużej mierze kończy wątek tarczycowy, a objaw 'zimno' nie uzasadnia samodzielnego leczenia hormonami ani suplementami 'na tarczycę'. Gdy wynik jest nieprawidłowy, o interpretacji decyduje lekarz — szerzej piszemy o tym w haśle o niedoczynności tarczycy oraz w artykule o objawach niedoczynności łatwych do pomylenia z innymi stanami.

Druga najlepiej udokumentowana przyczyna to niedobór żelaza prowadzący do niedokrwistości. Żelazo jest niezbędne do wytwarzania hemoglobiny, a niedokrwistość zaburza zarówno wytwarzanie ciepła, jak i jego oddawanie — organizm, by zaopatrzyć tkanki w tlen, ogranicza przepływ krwi przez skórę, co nasila uczucie zimna. Przegląd tego zagadnienia wiąże słabą regulację temperatury u osób z niedokrwistością z niedoborem żelaza z gorszą czynnością tarczycy i konkurencyjnymi potrzebami tlenowymi tkanek.

Dwie rzeczy w tym badaniu są szczególnie ważne dla czytelnika. Po pierwsze, efekt występował u kobiet z niedokrwistością, a u osób z samym wyczerpaniem zapasów żelaza (niską ferrytyną bez anemii) reakcje były podobne do kontrolnych — niska ferrytyna sama w sobie nie dowodzi więc, że to ona odpowiada za zimno. Po drugie, badanie było małe (30 kobiet) i dotyczyło kontrolowanej ekspozycji w laboratorium, a nie codziennego odczucia. Nowsze, również małe badanie (9 osób z łagodną niedokrwistością i 9 kontroli) potwierdziło, że w chłodzie osoby z niedokrwistością wolniej podnosiły temperaturę ciała i nie zwiększały produkcji ciepła, a reakcja ciśnienia była wyraźniejsza.

Wniosek praktyczny: przy uczuciu zimna z bladością, męczliwością, kołataniem serca, wypadaniem włosów czy obfitymi miesiączkami warto zbadać morfologię i ferrytynę. Interpretację ferrytyny, w tym tego, kiedy niska wartość jest wskazaniem do leczenia, omawiamy w haśle o ferrytynie i artykule o niskiej ferrytynie przy prawidłowej morfologii — a decyzję o suplementacji i jej dawce zostawiamy lekarzowi.

Tkanka tłuszczowa izoluje, a mięśnie i metabolizm produkują ciepło; gdy masa ciała jest niska lub gdy przez dłuższy czas je się zdecydowanie za mało w stosunku do wydatku, organizm oszczędza energię, obniżając tempo przemiany materii i temperaturę ciała. Do uczucia zimna, bradykardii (zwolnionego tętna) i zaparć dochodzi wtedy bez żadnej choroby tarczycy w klasycznym sensie. Opis 16 kobiet z jadłowstrętem psychicznym pokazuje taki obraz: w czasie głodzenia występowały nietolerancja zimna, zaparcia, bradykardia, hipotermia i hipercholesterolemia wraz z obniżonymi stężeniami całkowitych T3 i T4, przy prawidłowej wolnej tyroksynie i bez wzrostu TSH.

To stare, niewielkie badanie opisowe w skrajnej sytuacji klinicznej, więc nie wolno z niego wyciągać wniosków o 'zwykłym' odchudzaniu. Pokazuje jednak mechanizm: niedobór energii może dawać objawy podobne do niedoczynności tarczycy bez klasycznego wzrostu TSH, co odróżnia go od prawdziwej tarczycowej przyczyny. Przy uczuciu zimna połączonym z ograniczeniami żywieniowymi, niezamierzoną utratą masy ciała, zaburzeniami miesiączkowania lub intensywnym treningiem wskazana jest konsultacja lekarska, a w razie podejrzenia zaburzeń odżywiania — pomoc specjalisty. Zjawisko niskiej dostępności energii u osób trenujących omawiamy w artykule o nadmiernym zmęczeniu po treningu.

Powszechne wrażenie, że kobiety marzną częściej, ma podstawy fizjologiczne, ale ich skala i mechanizm są tylko częściowo wyjaśnione. Przegląd różnic płciowych w wrażliwości i percepcji temperatury wskazuje, że różnice w budowie ciała (mniejsza masa mięśniowa, inny stosunek powierzchni do masy) tłumaczą większość, lecz nie wszystkie różnice w reakcjach na zimno.

Znaczenie praktyczne jest takie, że u kobiety sam fakt częstszego marznięcia nie jest alarmem. Niepokojące jest natomiast wyraźne nasilenie w stosunku do własnej normy, szczególnie wraz z innymi objawami — a u kobiet dodatkowym, częstym czynnikiem jest obfite miesiączkowanie prowadzące do niedoboru żelaza, o czym piszemy w artykule o obfitych miesiączkach i niedokrwistości.

Do innych możliwych przyczyn należą niskie ciśnienie tętnicze lub hipotonia ortostatyczna (uczucie zimna, osłabienie i zawroty głowy po wstaniu), zaburzenia krążenia obwodowego i neuropatia (na przykład w cukrzycy), niedobór witaminy B12, niektóre leki (m.in. beta-blokery obniżają ukrwienie obwodowe), nierozpoznana cukrzyca, a także przewlekłe choroby i uczucie zmęczenia. Z zimnymi palcami blednącymi i siniejącymi pod wpływem zimna wiążemy zespół Raynauda; w tej sytuacji liczą się inne badania niż przy ogólnym marznięciu, o czym piszemy osobno. O niskim ciśnieniu pisze też hasło o hipotonii ortostatycznej.

W praktyce niewiele osób ma jedną, wyraźną przyczynę — częściej nakłada się kilka drobnych czynników: za mało snu, mało ruchu, niska masa mięśniowa, nieregularne posiłki i niewielki niedobór żelaza. Dlatego rozsądna diagnostyka nie szuka 'jednego winowajcy', lecz sprawdza zestaw najczęstszych przyczyn, które można zmierzyć i leczyć.

Zakres zależy od wywiadu — przy zimnie bez innych objawów zwykle wystarczy TSH i morfologia z ferrytyną. Nie ma sensu zlecać sobie na własną rękę 'pełnego panelu hormonalnego', bo wyniki graniczne bywają trudne do zinterpretowania i niepotrzebnie niepokoją.

Uczucie zimna to objaw, który łatwo zbagatelizować i równie łatwo nadinterpretować. Jeśli marzniesz od zawsze i nic ci nie dolega, najpewniej to cecha osobnicza. Jeśli jest to zmiana, szczególnie z towarzyszącymi objawami, warto sprawdzić tarczycę i żelazo prostymi badaniami oraz uczciwie ocenić, czy jesz i ważysz wystarczająco dużo. To zwykle wyjaśnia sprawę lub wskazuje, czy potrzebna jest dalsza diagnostyka — bez kupowania suplementów 'na tarczycę' i bez rozpoznań z internetu.