USG jamy brzusznej: przygotowanie, czy trzeba być na czczo i pełny pęcherz

Pęcherzyk żółciowy magazynuje żółć wytwarzaną w wątrobie. Po posiłku, zwłaszcza zawierającym tłuszcz, wydzielane są hormony (m.in. cholecystokinina), które powodują skurcz pęcherzyka i wypchnięcie żółci do dwunastnicy. Skurczony pęcherzyk jest mały, ma pogrubiałą ścianę i trudno go ocenić — kamienie, polipy czy zmiany ściany mogą być niewidoczne lub trudne do zinterpretowania. Na czczo pęcherzyk jest wypełniony żółcią, która w USG daje czarny (bezechowy) obraz, na którego tle kamienie dają charakterystyczne echa i cień akustyczny.

Drugi powód to jelita i żołądek: pokarm i połknięte powietrze tworzą gazy, które utrudniają ocenę trzustki i głębiej położonych struktur. Dlatego dawniej zalecano długie głodzenie, a czasem także leki przeczyszczające lub przeciwgazowe. To, czy te zalecenia mają potwierdzenie w badaniach, zbadano dopiero niedawno.

Te dwa źródła warto czytać razem, ale ostrożnie. Randomizowane badanie dotyczyło pacjentów hospitalizowanych w jednym ośrodku, a pewność dowodów w metaanalizie jest niska, głównie z powodu małej liczby badań i ryzyka błędu. Nie wynika z nich, że głodzenie jest szkodliwe ani że wolno zignorować zalecenia pracowni. Wynika, że dla ogólnej oceny narządów jamy brzusznej korzyść z długiego głodzenia jest niepotwierdzona, a jedyny narząd, który wyraźnie reaguje na posiłek, to pęcherzyk żółciowy i drogi żółciowe. Autorzy metaanalizy sugerują, by rygorystyczne, wielogodzinne zalecenia przemyśleć na nowo.

Wniosek dla pacjenta jest zniuansowany. Skoro w badaniach głodzenie istotnie wpływało na pęcherzyk żółciowy i przewód żółciowy, a USG zlecono właśnie z powodu bólu w prawym podżebrzu, kamicy lub zmian w wątrobie i drogach żółciowych, to przygotowanie według instrukcji ośrodka ma sens. Jeśli natomiast badanie dotyczy głównie nerek, aorty czy narządów miednicy, ścisłe głodzenie ma mniejsze uzasadnienie, ale decyzję podejmuje pracownia, a nie pacjent. W praktyce zalecenia różnią się między ośrodkami — co potwierdza przegląd, który opisuje je jako bardzo zróżnicowane.

Przy USG miednicy mniejszej wykonywanym przez powłoki brzuszne (macica, jajniki, pęcherz, a u mężczyzn pęcherz i gruczoł krokowy) pełny pęcherz pełni rolę okna akustycznego. Woda przewodzi fale ultradźwiękowe bez zniekształceń, więc przez pełny pęcherz można dobrze zobaczyć struktury leżące za nim. Dodatkowo pełny pęcherz odsuwa pętle jelit na boki, które w przeciwnym razie zasłaniałyby narządy miednicy gazem. Tak opisują to materiały edukacyjne dotyczące techniki USG miednicy.

Dla pacjenta oznacza to praktyczną wskazówkę: jeśli pracownia prosi o pełny pęcherz, należy go wypełnić zgodnie z instrukcją, ale nie na tyle, by badanie było bolesne. Zwykle pije się określoną ilość wody na pewien czas przed badaniem i nie oddaje moczu do czasu badania. Gdy parcie jest nie do zniesienia, można zgłosić to personelowi — badanie można wykonać częściowo lub po częściowym opróżnieniu. W samym USG jamy brzusznej (wątroba, pęcherzyk, trzustka) pełny pęcherz zwykle nie jest wymagany, chyba że ośrodek zleci też ocenę miednicy.

Gazy jelitowe są najczęstszą przyczyną technicznie niezadowalających badań USG jamy brzusznej, dlatego od dawna próbowano je ograniczać lekami przeciwgazowymi (symetykon, dimetykon) i przeczyszczającymi. Dowody są zaskakująco ubogie.

To badanie jest bardzo stare (1987), ma ograniczoną liczbę ocenianych struktur i nie obejmuje nowoczesnych aparatów, więc nie zamyka tematu. Brak potwierdzenia skuteczności symetykonu w jedynym znalezionym przez nas randomizowanym badaniu nie oznacza, że szkodzi — to lek o dobrym profilu bezpieczeństwa. Jeśli ośrodek zaleca go w instrukcji, można go zastosować, ale nie należy oczekiwać znaczącej poprawy obrazu. Skuteczniejsze mogą być proste kroki: unikanie napojów gazowanych, żucia gumy i szybkiego jedzenia przed badaniem, choć i tu brakuje twardych badań.

USG jamy brzusznej dobrze uwidacznia kamienie w pęcherzyku żółciowym, torbiele i guzy litej struktury w wątrobie i nerkach, poszerzenie dróg żółciowych, wodonercze, powiększenie śledziony, płyn w jamie otrzewnej czy tętniaka aorty. Gorzej wypada ocena niektórych obszarów: trzustka bywa zasłonięta przez gazy, a małe zmiany w jelitach, drobne kamienie w moczowodach czy zmiany w głębi ciała mogą wymagać tomografii, rezonansu lub endoskopii. Badanie zależy też od doświadczenia osoby wykonującej oraz od budowy ciała pacjenta.

Wynik ilustruje ważną zasadę: USG jest dobrym, ale nie doskonałym narzędziem — czułość 71% oznacza, że część przypadków ostrego zapalenia pęcherzyka może nie zostać rozpoznana w pierwszym badaniu. Dlatego prawidłowy wynik USG nie zawsze wyklucza chorobę, gdy objawy są niepokojące, a lekarz może zalecić powtórzenie badania lub uzupełnienie innym badaniem. Powtórzenie badania bywa zalecane także wtedy, gdy opis zawiera uwagę o 'ograniczonej ocenie z powodu gazów' lub niewłaściwego przygotowania.

Zalecenia przygotowania do USG jamy brzusznej opierają się bardziej na tradycji niż na silnych badaniach, ale nie jest to powód, by je ignorować. Rozsądne podejście to trzymać się instrukcji ośrodka, zadbać o rozsądny odstęp od posiłku i zgłosić, jeśli długi post jest dla Ciebie ryzykowny. Najważniejszy jest cel badania: gdy lekarz szuka kamieni w pęcherzyku lub zmian w drogach żółciowych, przygotowanie ma największe znaczenie. A jeśli opis mówi o ograniczonej ocenie z powodu gazów, to wystarczający powód, by zapytać lekarza o powtórkę lub inne badanie.