Kawa bezkofeinowa: czy jest zdrowa i czy działa tak samo jak zwykła kawa?

Wynik ma dwa wymiary. Po pierwsze: skoro kawa bezkofeinowa wypada podobnie jak zwykła, to za związek z niższą umieralnością odpowiadają prawdopodobnie inne składniki kawy — kwasy chlorogenowe i inne polifenole, a nie sama kofeina. Po drugie: brak modyfikacji efektu przez genetyczną szybkość metabolizmu kofeiny (ten sam wzorzec u 'szybkich' i 'wolnych' metabolizerów) oznacza, że i to nie tłumaczy zależności. Pamiętajmy jednak o ograniczeniu: osoby pijące kawę bezkofeinową często mają inne nawyki i powody jej wyboru (np. choroba serca, ciąża), co zawsze utrudnia interpretację danych obserwacyjnych.

To drugi sygnał w tym samym kierunku: kawa bezkofeinowa wiąże się z mniejszym ryzykiem cukrzycy typu 2, choć efekt na filiżankę jest nieco słabszy niż dla kawy z kofeiną (różnica nie osiągnęła istotności). Podobnie dla markerów wątrobowych: w amerykańskich danych NHANES wyższe spożycie kawy, także bezkofeinowej, wiązało się z niższym odsetkiem nieprawidłowych enzymów wątrobowych. Szersze omówienie kawy a wątroba — razem z zaskakująco skromnymi wynikami badań interwencyjnych — znajdziesz w naszym artykule o kawie a zdrowiu wątroby.

Ostrożność jest tu konieczna z jednego powodu: obserwacyjna zależność nie oznacza, że przejście na kawę bezkofeinową zmniejszy Twoje ryzyko cukrzycy. Nie ma randomizowanych badań klinicznych, które to sprawdzały, a kawa bezkofeinowa z cukrem i śmietanką to zupełnie inny produkt niż czarna. O wpływie kofeiny na wrażliwość insulinową piszemy osobno.

To jedyny z opisanych tu obszarów, w którym kofeina wygląda na ważną: ochronny związek z chorobą Alzheimera i Parkinsona dotyczył wyłącznie kawy z kofeiną. Interpretacja jest jednak ostrożna — grupa pijąca dużo kawy bezkofeinowej jest zazwyczaj mniejsza, więc brak istotności nie oznacza pewnego braku efektu, a samo badanie jest obserwacyjne. Pełniejsze omówienie kofeiny i funkcji poznawczych u seniorów mamy w osobnym artykule.

Druga rzecz, której kawa bezkofeinowa z definicji nie daje, to działanie pobudzające: poprawa czujności, czasu reakcji i subiektywnego zmęczenia wynika z blokowania receptorów adenozyny przez kofeinę. Jeśli sięgasz po kawę przed treningiem, jazdą samochodem czy po nieprzespanej nocy, wersja bezkofeinowa nie spełni tej roli — zawiera zaledwie kilka miligramów kofeiny. O tym, jak dobrać dawkę, piszemy w artykule o dawce kofeiny do wagi.

Dla porównania: zwykła filiżanka kawy zawiera zazwyczaj kilkadziesiąt do ponad stu miligramów kofeiny (dokładna wartość zależy od metody, ilości kawy i odmiany, a wartości orientacyjne omawiamy w artykule o dawce kofeiny). Kilka miligramów z kawy bezkofeinowej to więc zwykle kilkunastokrotnie niższa ekspozycja, co dla większości osób jest bez znaczenia. Zmienia się to w trzech sytuacjach: gdy pijesz kilka filiżanek bezkofeinowej dziennie, gdy jesteś bardzo wrażliwy na kofeinę (arytmie, napady lęku, ciężka bezsenność), lub gdy zaleciono Ci całkowite unikanie kofeiny. Wtedy 'bezkofeinowa' nie znaczy 'zerowa'.

Kofeinę usuwa się z surowych ziaren różnymi metodami — w uproszczeniu wodą, rozpuszczalnikami organicznymi albo dwutlenkiem węgla — a część obaw dotyczy chlorku metylenu (dichlorometanu), rozpuszczalnika o udowodnionym działaniu rakotwórczym w dużych dawkach. Nie znaleźliśmy w literaturze badań porównujących wpływ zdrowotny poszczególnych metod odkofeinowania u ludzi, więc nie możemy wskazać 'najzdrowszej' technologii na podstawie dowodów. Mamy za to dużą kohortę, która pytała o ryzyko nowotworów wprost.

Co z tego wynika uczciwie? Po pierwsze, brak związku z całkowitym ryzykiem nowotworów u ponad 120 tysięcy osób to wynik uspokajający. Po drugie, sygnał dotyczący raka pęcherza u mężczyzn niepalących jest nieoczekiwany, graniczny statystycznie i wymaga potwierdzenia — nie jest dowodem szkodliwości, ale warto mieć go na uwadze, zwłaszcza w kontekście obaw o rozpuszczalniki. Po trzecie, nie wiadomo, jakimi metodami odkofeinowano kawę pitą przez uczestników, więc badanie nie rozstrzyga, czy ewentualne ryzyko dotyczy konkretnej technologii. Jeśli to Cię niepokoi, rozsądną praktyczną opcją jest wybór kawy z jasną informacją na opakowaniu o metodzie odkofeinowania.

To jeden z nielicznych kontrolowanych eksperymentów w tym temacie i wskazuje, że przy refluksie kawa bezkofeinowa bywa lepiej tolerowana niż zwykła. Jest to jednak bardzo małe badanie z lat dziewięćdziesiątych, a wyraźne różnice indywidualne (u części pacjentów czas z niskim pH był wysoki także po kawie bezkofeinowej) przypominają, że kawa ma w żołądku wiele składników poza kofeiną. Więcej o refluksie w bazie wiedzy i o kawie na czczo piszemy w osobnym artykule.

Kawa bezkofeinowa nie jest ani zdrowotnym oszustwem, ani pełnoprawnym odpowiednikiem zwykłej. To dobry wybór, gdy kofeina Ci przeszkadza — dla snu, serca, żołądka czy nerwów — i rozsądny sposób na zachowanie nawyku kawowego po południu. Jeśli jednak pijesz kawę głównie dla czujności, nie oczekuj od bezkofeinowej tego samego efektu. A jeśli chodzi o profil zdrowotny, kluczowe są dodatki: czarna kawa, bez dużej ilości cukru i śmietanki, ma w danych najlepszy bilans.