Niacynamid (nikotynamid)

Zrozum

Opis

Niacynamid (nikotynamid) jest amidową formą witaminy B3, chemicznie odrębną od niacyny (kwasu nikotynowego) — i to rozróżnienie ma praktyczne znaczenie, bo niacynamid, w przeciwieństwie do niacyny, nie powoduje charakterystycznego zaczerwienienia i uczucia gorąca skóry (tzw. niacin flush) nawet w wyższych dawkach doustnych. Obie formy po wchłonięciu prowadzą do syntezy dinukleotydu nikotynamidoadeninowego (NAD+) i jego formy fosforylowanej (NADP+) — koenzymów niezbędnych w setkach reakcji metabolicznych w każdej komórce organizmu, od produkcji energii w mitochondriach do naprawy uszkodzeń DNA.

To, co czyni niacynamid wyjątkowym na tle większości składników opisywanych w tej bazie wiedzy, to fakt, że genuinie funkcjonuje w dwóch niemal niezależnych kontekstach, każdym z własną, odrębną literaturą naukową. Pierwszy to klasyczna rola systemowa witaminy — zapobieganie i leczenie pelagry (choroby z niedoboru niacyny/niacynamidu), udział w metabolizmie energetycznym oraz, w nowszych badaniach, potencjalna rola w profilaktyce nieczerniakowych nowotworów skóry u osób z grupy wysokiego ryzyka. Drugi to rola niacynamidu jako jednego z najszerzej stosowanych, dobrze tolerowanych składników aktywnych w kosmetykach do skóry — regulującego wydzielanie sebum, wzmacniającego funkcję bariery naskórkowej i redukującego przebarwienia poprzez mechanizm biochemicznie odmienny od klasycznych środków rozjaśniających, takich jak hydrochinon.

Historycznie niacynamid (oraz niacyna) zyskał status witaminy dzięki badaniom nad pelagrą — chorobą z niedoboru, która na początku XX wieku dziesiątkowała biedniejsze populacje żywiące się głównie kukurydzą (zbożem o niskiej zawartości biodostępnej niacyny i tryptofanu, aminokwasu, z którego organizm może syntetyzować niewielkie ilości niacyny). Klasyczny, często cytowany w literaturze medycznej obraz kliniczny pelagry opisywano jako „4D”: dermatitis (zapalenie skóry, zwłaszcza w miejscach eksponowanych na słońce), diarrhea (biegunka), dementia (otępienie) i, nieleczona, death (śmierć). Odkrycie, że niacynamid skutecznie leczy i zapobiega temu schorzeniu, było jednym z przełomów wczesnej witaminologii.

Współcześnie niedobór niacynamidu na tyle głęboki, by wywołać pelagrę, jest w krajach rozwiniętych rzadkością ograniczoną głównie do alkoholizmu, długotrwałego niedożywienia, niektórych zespołów złego wchłaniania oraz rzadkiej choroby Hartnupa (wrodzonego zaburzenia wchłaniania tryptofanu). Znacznie większym obszarem aktywnych badań u ludzi jest dziś rola doustnego niacynamidu w dermatologii profilaktycznej — szczególnie u pacjentów z wysokim ryzykiem nieczerniakowych nowotworów skóry, gdzie duże badanie kliniczne III fazy wykazało istotną redukcję częstości nowych zmian, co opisujemy szerzej w sekcji o mechanizmie i badaniach.

Równolegle, w zupełnie innym kontekście, niacynamid stał się jednym z najpopularniejszych składników aktywnych w kosmetykach do pielęgnacji skóry na całym świecie — cenionym głównie za wyjątkowo dobrą tolerancję (rzadko podrażnia, w przeciwieństwie do np. retinoidów czy kwasów AHA) w połączeniu z realną, potwierdzoną w badaniach klinicznych aktywnością biologiczną w kilku różnych obszarach: regulacji produkcji sebum, wzmacnianiu bariery naskórkowej i redukcji nierównomiernego zabarwienia skóry.

Osoby, które najwięcej skorzystają z niacynamidu, różnią się istotnie w zależności od tego, o którą z dwóch ról mówimy. W kontekście doustnym to głównie pacjenci z udokumentowanym niedoborem (rzadko) oraz, w świetle nowszych, bardziej wstępnych badań, osoby z grupy wysokiego ryzyka nieczerniakowych nowotworów skóry, u których decyzja o profilaktycznej suplementacji powinna zawsze zostać podjęta wspólnie z dermatologiem lub onkologiem, nie samodzielnie. W kontekście miejscowym to przede wszystkim osoby z cerą mieszaną lub łojotokową szukające regulacji sebum, osoby z osłabioną barierą skórną (skóra sucha, atopowa, po intensywnych zabiegach z kwasami czy retinoidami) oraz osoby z nierównomiernym zabarwieniem skóry i przebarwieniami pozapalnymi, które chcą uniknąć bardziej agresywnych, częściej podrażniających składników rozjaśniających.

Historia stosowania

Odkrycie niacyny i niacynamidu jako czynnika zapobiegającego pelagrze przypisuje się badaniom lekarza Josepha Goldbergera w USA w latach 1910–1920, który wbrew dominującej wówczas teorii infekcyjnej wykazał, że pelagra jest chorobą z niedoboru dietetycznego, nie zakaźną. Sam związek chemiczny — niacynamid — zidentyfikowano i zsyntetyzowano w kolejnych dekadach XX wieku, co umożliwiło jego zastosowanie jako leku i, później, powszechnie dostępnej witaminy. Zastosowanie niacynamidu w kosmetykach do pielęgnacji skóry jest zdecydowanie nowsze — rozwinęło się głównie od lat 90. i 2000. XX wieku, wraz z publikacją badań klinicznych nad jego wpływem na sebum, barierę skórną i pigmentację, które ugruntowały jego dzisiejszą, bardzo szeroką obecność w kosmetykach na całym świecie.