Retinol vs retinal: czym się różnią i który wybrać?

Retinol i retinal (retinaldehyd, nazywany też w literaturze retinalem) to dwie różne formy witaminy A stosowane w kosmetykach przeciwstarzeniowych i przeciw niedoskonałościom — ale żadna z nich nie jest tą formą, która faktycznie wiąże się z receptorami jądrowymi w komórkach skóry i wywołuje biologiczny efekt. Tę rolę odgrywa wyłącznie kwas retinowy (tretinoina), dostępny bez recepty tylko w niektórych krajach, a w Polsce — jedynie na receptę. Wszystkie dostępne bez recepty formy retinoidów, w tym retinol i retinal, muszą więc najpierw zostać przekształcone w skórze do kwasu retinowego, żeby w ogóle zacząć działać.

To właśnie długość tej wewnętrznej konwersji chemicznej jest najważniejszą, najczęściej pomijaną różnicą między retinolem i retinalem, a nie — jak sugerowałaby intuicja oparta na samej nazwie — jakiś fundamentalnie odmienny mechanizm działania. Rozkładamy ten proces na konkretne etapy enzymatyczne poniżej, bo to właśnie z niego wynikają praktyczne różnice w tempie działania i tolerancji, które opisujemy w dalszej części artykułu.

Retinol (witamina A w formie alkoholowej) musi przejść przez dwa niezależne etapy enzymatyczne, zanim stanie się aktywnym kwasem retinowym. Najpierw enzymy z grupy dehydrogenaz alkoholowych i retinolowych (RDH) utleniają retinol do retinalu (aldehydu) — to pierwszy krok. Następnie inny enzym, dehydrogenaza retinalowa (RALDH), utlenia retinal do kwasu retinowego — to drugi, ostatni krok konwersji.

Retinal, jako związek chemicznie już na etapie aldehydu, wchodzi do tej ścieżki metabolicznej jeden krok później — wymaga już tylko drugiego, ostatniego etapu (działania RALDH), by stać się kwasem retinowym. W praktyce oznacza to, że ta sama ilość miligramów retinalu dostarczonego na skórę ma teoretycznie krótszą, prostszą drogę do aktywnej formy niż identyczna ilość retinolu — mniej etapów enzymatycznych, przez które trzeba przejść, to również mniej miejsc, w których konwersja może być niekompletna lub ograniczona przez dostępność konkretnego enzymu w danej warstwie skóry.

Najbardziej wprost odpowiadające na pytanie z tytułu tego artykułu jest klasyczne, trójramienne badanie tolerancji skórnej, które porównało bezpośrednio retinol, retinal i kwas retinowy w tych samych, zmaksymalizowanych warunkach testowych oraz w warunkach długotrwałego, codziennego stosowania.

Wniosek z tego badania jest więc bardziej subtelny niż popularne w internecie uproszczenie „retinal jest łagodniejszy od retinolu” — w tym konkretnym eksperymencie oba związki były porównywalnie dobrze tolerowane, a realna, wyraźna różnica w tolerancji dotyczyła głównie kwasu retinowego (znacznie bardziej podrażniającego) względem obu form dostępnych bez recepty. Twierdzenia o wyraźnie lepszej tolerancji retinalu względem retinolu, które często pojawiają się w materiałach marketingowych, nie znajdują jednoznacznego, bezpośredniego potwierdzenia w tym konkretnym badaniu porównawczym.

Odrębna linia badań, prowadzona głównie przez grupę Didierjean i Saurat, opisała biologiczną aktywność retinalu na ludzkiej skórze jako jakościowo zbliżoną do kwasu retinowego — w tym indukcję białka wiążącego kwas retinowy (CRABP-II), zwiększenie proliferacji keratynocytów i pogrubienie naskórka — przy jednoczesnym, znacznie lepszym profilu tolerancji niż u samego kwasu retinowego i bez działania fototoksycznego czy fotoalergicznego opisywanego dla niektórych retinoidów.

W literaturze powtarza się też obserwacja, że efekty wizualne retinalu (redukcja chropowatości, drobnych zmarszczek) bywają zauważalne szybciej niż przy retinolu w porównywalnych koncentracjach — co zgadzałoby się z opisaną wyżej, krótszą ścieżką konwersji metabolicznej. Trzeba jednak zaznaczyć, że duża część tych porównań tempa działania pochodzi z osobnych badań nad każdą z form, rzadziej z jednego, bezpośredniego badania head-to-head retinol-kontra-retinal na tej samej grupie uczestników — ograniczenie, do którego wracamy w sekcji o granicach tych dowodów.

Różnica między retinolem i retinalem jest realna i ma solidne biochemiczne wyjaśnienie — jeden krok enzymatyczny mniej do pokonania — ale nie jest tak dramatyczna, jak często przedstawia to marketing kosmetyków z retinaldehydem. Dla większości osób wybór między nimi powinien zależeć bardziej od dostępności konkretnej, dobrze sformułowanej receptury w rozsądnej cenie i indywidualnej tolerancji, niż od samej nazwy związku chemicznego na etykiecie.