Miłorząb japoński (Ginkgo biloba) a pamięć i krążenie: co mówią duże badania?

Miłorząb japoński (Ginkgo biloba) to gatunek drzewa, który przetrwał na Ziemi w niemal niezmienionej formie od ponad 200 milionów lat — bywa nazywany "żywą skamieliną". W medycynie chińskiej liście i nasiona miłorzębu stosowano od tysięcy lat, ale dopiero standaryzowany ekstrakt z liści, oznaczany symbolem EGb 761 i opracowany przez niemiecką firmę farmaceutyczną w latach 60. XX wieku, stał się podstawą zdecydowanej większości nowoczesnych badań klinicznych. To rozróżnienie jest ważne: gdy w tym artykule piszemy o "ginkgo", w praktyce niemal zawsze chodzi o ten konkretny, standaryzowany ekstrakt, a nie o dowolny produkt z liści miłorzębu z półki sklepowej.

Ginkgo jest dziś sprzedawane głównie z dwoma obietnicami: poprawą pamięci i funkcji poznawczych oraz poprawą krążenia, zarówno mózgowego, jak i obwodowego. Obie te obietnice mają swoje uzasadnienie mechanistyczne, ale — jak pokazują duże badania kliniczne omówione w dalszej części artykułu — rzeczywistość jest znacznie bardziej niejednoznaczna niż sugerują opakowania suplementów.

Ekstrakt z ginkgo zawiera dwie główne grupy związków czynnych: flawonoidy (o działaniu przeciwutleniającym) oraz terpenoidy, w tym unikalne dla tej rośliny ginkgolidy. Ginkgolidy działają jako antagoniści czynnika aktywującego płytki krwi (PAF) — teoretycznie zmniejszając nadmierną agregację płytek i poprawiając właściwości reologiczne krwi, co mogłoby przekładać się na lepsze mikrokrążenie, także w naczyniach mózgowych. Flawonoidy z kolei neutralizują wolne rodniki, co w modelach zwierzęcych ograniczało stres oksydacyjny w tkance nerwowej.

Ten mechanizm — poprawa mikrokrążenia plus działanie neuroprotekcyjne — jest spójny logicznie i dobrze udokumentowany na poziomie komórkowym oraz w modelach zwierzęcych. Pytanie, na które odpowiadają duże badania kliniczne, brzmi jednak inaczej: czy ta biologiczna aktywność przekłada się na wykrywalną, istotną klinicznie poprawę pamięci, funkcji poznawczych czy krążenia u ludzi w warunkach codziennego stosowania suplementu.

Zdecydowana większość reklam suplementów z ginkgo kieruje się do osób zdrowych, bez rozpoznanych zaburzeń poznawczych, obiecując poprawę pamięci, koncentracji i "jasności umysłu". To właśnie ta populacja była przedmiotem jednej z najbardziej kompleksowych metaanaliz w tym temacie.

Skoro ginkgo nie poprawia pamięci u zdrowych, młodszych osób, pozostawało pytanie, czy może przynajmniej zapobiegać demencji u starszych osób — w tym u tych z już nieco osłabioną sprawnością poznawczą. Odpowiedzi na to pytanie miało dostarczyć jedno z największych i najdłużej trwających badań nad ginkgo w historii — GEM (Ginkgo Evaluation of Memory).

Skala tego badania — ponad 3000 uczestników obserwowanych średnio przez ponad sześć lat — czyni je jednym z najbardziej wiarygodnych źródeł dowodów w całej literaturze na temat suplementów "na pamięć". Sześć lat to wystarczająco długo, by wykryć nawet umiarkowany efekt prewencyjny, gdyby taki istniał — a mimo to różnicy między grupami nie zaobserwowano.

Obraz zmienia się jednak w innej grupie: u pacjentów, u których łagodne zaburzenia poznawcze (MCI) lub choroba Alzheimera zostały już klinicznie rozpoznane, a ginkgo stosowane jest jako uzupełnienie, a nie zamiennik, standardowego leczenia.

Drugą dużą obietnicą marketingową ginkgo jest poprawa krążenia, w tym u pacjentów z chromaniem przestankowym — bólem nóg podczas chodzenia, wynikającym z miażdżycowego zwężenia tętnic kończyn dolnych (choroba tętnic obwodowych). To pytanie, w przeciwieństwie do wielu innych zastosowań ginkgo, doczekało się rygorystycznego przeglądu Cochrane.

To rozróżnienie ma praktyczne znaczenie: reklamowanie ginkgo jako uniwersalnego "boostera pamięci" dla zdrowych, młodych czy w średnim wieku osób nie ma solidnego oparcia w dowodach, podczas gdy rozważenie go jako uzupełnienia leczenia przy już rozpoznanej chorobie neurodegeneracyjnej — po konsultacji z lekarzem prowadzącym — opiera się na znacznie mocniejszych podstawach.

Zestawiając cały dostępny materiał dowodowy, najbardziej uzasadnionym zastosowaniem ginkgo wydaje się rozważenie go, po konsultacji z neurologiem lub geriatrą, jako uzupełnienia standardowego leczenia u pacjentów z już rozpoznanym łagodnym zaburzeniem poznawczym lub chorobą Alzheimera — nie jako samodzielnej strategii prewencyjnej u osób zdrowych ani jako zamiennika farmakoterapii. Temat wspierania pamięci i funkcji poznawczych innymi, lepiej ugruntowanymi metodami — snem, aktywnością fizyczną, treningiem poznawczym — opisujemy szerzej w naszym wpisie o neuroplastyczności.

Ginkgo biloba to dobry przykład suplementu, w którym reklama wyprzedziła naukę o kilka dekad. Rygorystyczne, wieloletnie badania u zdrowych osób i w prewencji demencji konsekwentnie nie wykazują efektu — a to właśnie do tej grupy kierowana jest większość marketingu. Jedyny obszar, w którym dowody są choć umiarkowanie przekonujące, to uzupełnienie leczenia u pacjentów z już rozpoznaną chorobą neurodegeneracyjną, i to pod nadzorem lekarza, a nie jako samodzielna strategia "na pamięć".