Przewlekłe zapalenie zatok

Zrozum

Opis

Przewlekłe zapalenie zatok (przewlekłe zapalenie błony śluzowej nosa i zatok przynosowych, ang. chronic rhinosinusitis, CRS) to stan zapalny błony śluzowej nosa i zatok przynosowych, który — w przeciwieństwie do znacznie częstszej, ostrej postaci związanej z typową infekcją wirusową — definiuje się przede wszystkim przez czas trwania objawów. Według aktualnych wytycznych europejskich (EPOS 2020) o przewlekłym zapaleniu zatok mówimy wtedy, gdy co najmniej dwa z czterech charakterystycznych objawów (niedrożność lub zatkanie nosa, wyciek z nosa lub spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła, ból lub rozpieranie w okolicy twarzy, upośledzenie lub utrata węchu) utrzymują się nieprzerwanie przez co najmniej 12 tygodni — a nie przez samo nasilenie objawów w danym momencie, które bywa zresztą zmienne i epizodyczne w czasie.

To rozróżnienie czasowe ma realne znaczenie kliniczne, ponieważ przewlekłe zapalenie zatok jest procesem o zasadniczo innej, znacznie bardziej złożonej patofizjologii niż ostra infekcja wirusowa czy bakteryjna — nie jest to po prostu "infekcja, która się nie wyleczyła", a odrębny, przewlekły stan zapalny błony śluzowej, w którym infekcja bakteryjna, jeśli występuje, jest zwykle wtórnym, a nie pierwotnym elementem choroby. Wytyczne EPOS 2020 dzielą dodatkowo przewlekłe zapalenie zatok na postać z polipami nosa i bez polipów nosa — rozróżnienie istotne, ponieważ te dwie postacie różnią się profilem zapalnym (typ 2, eozynofilowy, dominujący zwykle w postaci z polipami, wobec mieszanego profilu w postaci bez polipów) oraz, co z tego wynika, odpowiedzią na leczenie.

Czynniki przyczyniające się do rozwoju i utrwalania przewlekłego zapalenia zatok są wieloczynnikowe i częściowo nakładające się. Polipy nosa — łagodne, uszypułowane przerosty błony śluzowej wypełniające jamę nosową i zatoki — same są zarówno skutkiem, jak i czynnikiem podtrzymującym przewlekły stan zapalny, mechanicznie utrudniając drenaż zatok i wymianę powietrza. Alergiczny nieżyt nosa oraz astma oskrzelowa współistnieją z przewlekłym zapaleniem zatok częściej, niż wynikałoby to z przypadku, co sugeruje częściowo wspólne podłoże zapalne (szczególnie w przypadku profilu zapalnego typu 2) — pacjenci z tzw. triadą aspirynową (astma, polipy nosa, nadwrażliwość na aspirynę i inne NLPZ) stanowią szczególnie trudną do leczenia podgrupę. Czynniki strukturalne, takie jak skrzywienie przegrody nosowej lub nieprawidłowości anatomiczne ujść zatok, mogą upośledzać naturalny drenaż śluzu i sprzyjać przewlekłemu zaleganiu wydzieliny. Coraz więcej uwagi poświęca się też roli biofilmów bakteryjnych — zorganizowanych, odpornych na antybiotyki struktur bakteryjnych osiadających na błonie śluzowej zatok, które mogą podtrzymywać lokalny stan zapalny nawet przy braku ostrej, jawnej infekcji, choć dokładna rola i częstość biofilmów w patogenezie CRS jest wciąż przedmiotem aktywnych badań, a nie w pełni ustalonym faktem klinicznym.

Obraz kliniczny, poza czterema głównymi objawami definiującymi chorobę, często obejmuje też przewlekłe zmęczenie, bóle głowy, zaburzenia snu związane z niedrożnością nosa oraz, u znacznej części pacjentów, istotne obniżenie jakości życia porównywalne w niektórych badaniach z obciążeniem innymi przewlekłymi chorobami, takimi jak przewlekła niewydolność serca — co bywa niedocenianym aspektem tej choroby w potocznym postrzeganiu jako "tylko zatok".

Diagnostyka opiera się na obrazie klinicznym spełniającym kryterium czasowe i objawowe, potwierdzonym badaniem endoskopowym nosa (uwidaczniającym obrzęk błony śluzowej, wydzielinę lub polipy) lub tomografią komputerową zatok przynosowych, która pozwala ocenić rozległość zmian zapalnych i zaplanować ewentualne leczenie zabiegowe. Warto podkreślić, że samo zdjęcie rentgenowskie zatok ma ograniczoną wartość diagnostyczną w tym kontekście i nie jest zalecanym badaniem pierwszego wyboru przy podejrzeniu przewlekłego zapalenia zatok.

Komu ta wiedza może się realnie przydać? Przede wszystkim osobom, które przez wiele tygodni lub miesięcy zmagają się z uczuciem zatkanego nosa, spływaniem wydzieliny po tylnej ścianie gardła lub utratą węchu i zastanawiają się, czy to "tylko przedłużające się przeziębienie", czy coś wymagające odrębnej diagnostyki. Przydatna jest też osobom z współistniejącą astmą lub alergicznym nieżytem nosa, u których ryzyko przewlekłego zapalenia zatok jest podwyższone, oraz tym, którzy już mają postawioną diagnozę i zastanawiają się, dlaczego kolejny antybiotyk nie przynosi długotrwałej ulgi — w przewlekłej postaci choroby sama antybiotykoterapia rzadko jest wystarczającym, samodzielnym rozwiązaniem.