OMAD (jeden posiłek dziennie) — czy to bezpieczne?

To badanie jest jednym z niewielu kontrolowanych eksperymentów, w których kaloryczność została utrzymana identyczna między grupami — dzięki temu można oddzielić efekt samej częstotliwości posiłków od efektu deficytu kalorycznego, który przy wielu badaniach postu przerywanego miesza się z efektem samego skrócenia okna. Wynik jest wyraźny: sama redukcja do jednego posiłku dziennie, bez zmiany łącznej liczby kalorii, wiązała się z gorszym profilem glikemicznym i lipidowym, a nie lepszym.

Na pierwszy rzut oka wynik ten wygląda sprzecznie z badaniem Stote i wsp. — tam OMAD wiązał się z wyższą glikemią, tutaj z niższą w drugiej połowie dnia. Różnice te częściowo tłumaczy odmienna metodologia: inny czas trwania interwencji (8 tygodni vs 11 dni), inna grupa uczestników (osoby szczupłe, aktywne fizycznie vs osoby w średnim wieku) oraz inny sposób mierzenia glikemii w czasie. Nie zmienia to jednak głównego wniosku tego artykułu — nawet w badaniu, które wypada korzystniej dla OMAD, autorzy nie oceniali ryzyka kamicy żółciowej, długoterminowej adekwatności odżywczej ani wzorców zachowań żywieniowych, które są tematem kolejnych sekcji.

Pęcherzyk żółciowy w warunkach fizjologicznych opróżnia się częściowo (20–30%) w regularnych, 1–2-godzinnych odstępach nawet w trakcie postu, a w pełni (70–80%) w odpowiedzi na posiłek zawierający tłuszcz, za pośrednictwem hormonu cholecystokininy (CCK). Do skutecznego, pełnego opróżnienia pęcherzyka potrzeba szacunkowo co najmniej ok. 10 g tłuszczu w posiłku — mniejsza ilość nie wywołuje wystarczającego uwolnienia CCK. Przy bardzo długich odstępach między posiłkami, typowych dla OMAD, żółć zalega w pęcherzyku znacznie dłużej niż przy trzech posiłkach dziennie, co daje więcej czasu na nukleację kryształów cholesterolu i formowanie kamieni — to ten sam mechanizm, który od dawna opisywany jest w kontekście bardzo niskokalorycznych diet odchudzających (VLCD).

Zjedzenie w ciągu 1–2 godzin całej dziennej racji kalorycznej — typowo 2000–3000+ kcal u osoby dorosłej — oznacza dostarczenie organizmowi jednorazowo znacznie większego bolusu węglowodanów, białka i tłuszczu, niż przy podziale tej samej ilości na trzy posiłki. Efektem jest zwykle znacznie wyższy i dłużej utrzymujący się szczyt glukozy po posiłku (postprandialny), co potwierdziło badanie Stote i wsp. opisane wyżej — wyższy i bardziej rozciągnięty w czasie wzrost glikemii przy jednym posiłku dziennie mimo identycznej kaloryczności całodniowej.

Docelowa dzienna podaż błonnika (25–38 g dla dorosłych) oraz białka wspierającego masę mięśniową (zwykle 1,2–2,0 g/kg masy ciała u osób aktywnych) jest realistyczna do zmieszczenia w trzech posiłkach, ale znacznie trudniejsza logistycznie w jednym — nie tylko ze względu na objętość jedzenia, ale też na fizyczną zdolność do skonsumowania takiej ilości w krótkim czasie bez dyskomfortu, co potwierdzają relacje uczestników badania Stote i wsp. o skrajnym uczuciu sytości.

Post przerywany, w tym OMAD, bywa czasem opisywany w popularnych treściach jako narzędzie do budowania samokontroli i dyscypliny wokół jedzenia. Problem w tym, że skrajnie ograniczone okno żywieniowe strukturalnie przypomina wzorce restrykcji kalorycznej i sztywnych reguł dotyczących jedzenia, które są też charakterystyczne dla zaburzeń odżywiania, w szczególności dla osób z historią lub predyspozycją do takich zaburzeń. Systematyczny przegląd badań nad jedzeniem ograniczonym czasowo zwraca uwagę, że dostępne dane na temat wpływu tych protokołów na zachowania i poznanie związane z zaburzeniami odżywiania są wciąż bardzo ograniczone, a badania rzadko systematycznie oceniają głód, inne miary związane z apetytem czy poznawcze aspekty zaburzeń odżywiania podczas stosowania tego typu interwencji — co samo w sobie jest sygnałem, że temat jest niedostatecznie zbadany, a nie potwierdzony jako bezpieczny.

OMAD nie jest po prostu „mocniejszą wersją” dobrze przebadanych, łagodniejszych protokołów postu przerywanego — to protokół z odrębnym, specyficznym profilem ryzyka, częściowo niezależnym od ogólnych dowodów na korzyści postu przerywanego jako takiego. Ryzyko kamicy żółciowej wynikające z wielogodzinnego zalegania żółci, większe wahania glikemii po jednym ogromnym posiłku niż przy podziale tej samej kaloryczności na kilka posiłków oraz realna trudność w pokryciu potrzeb na białko, błonnik i mikroelementy w jednym oknie czasowym to konkretne, mechanistycznie uzasadnione powody do ostrożności — niezależnie od tego, czy dana osoba ma dodatkowo predyspozycję do zaburzeń odżywiania.

Dla większości osób szukających korzyści postu przerywanego (łatwiejszy deficyt kaloryczny, ewentualne wsparcie autofagii i wrażliwości insulinowej) łagodniejsze protokoły, jak 16:8, dają zbliżone korzyści metaboliczne przy znacznie mniejszym ryzyku i większej łatwości zbilansowania odżywczego — opisujemy je szerzej w naszych artykułach o protokole 16:8 i 5:2. OMAD nie jest "zakazany", ale wymaga świadomego rozważenia konkretnych, odrębnych ryzyk opisanych w tym artykule, a nie tylko przyjęcia założenia, że "krótsze okno = więcej korzyści".