Maca a libido i energia

Maca (Lepidium meyenii) to bulwiasta roślina z rodziny kapustowatych (Brassicaceae, ta sama, do której należą brokuł czy rzepa), uprawiana od tysięcy lat na wysokogórskich płaskowyżach Andów w Peru, na wysokościach 3500–4500 m n.p.m., gdzie niewiele innych roślin uprawnych w ogóle przeżywa. W tradycyjnej diecie mieszkańców regionu Junín maca była przede wszystkim pożywieniem — suszony korzeń gotowano, pieczono lub fermentowano do napoju zwanego chicha de maca — a przypisywana jej rola we wspieraniu płodności i witalności ma silne zakorzenienie w lokalnej tradycji ludowej.

Na Zachodzie maca trafiła na rynek suplementów pod koniec lat 90. i szybko została opakowana w hasła marketingowe łączące ją z libido, energią i "naturalną Viagrą" — obietnica na tyle chwytliwa, że przez lata przyćmiewała pytanie, które z tych konkretnych twierdzeń mają realne oparcie w badaniach klinicznych, a które są jedynie przeniesieniem tradycyjnego, ludowego zastosowania na współczesny język marketingu suplementów.

Ten wynik jest wart podkreślenia, ponieważ przeczy najpopularniejszemu wyjaśnieniu, jakie krąży wokół maca w internecie — że działa ona "hormonalnie", podnosząc testosteron. Badanie Gonzalesa i współpracowników, jedno z niewielu zaprojektowanych specjalnie po to, by to sprawdzić, pokazało coś przeciwnego: efekt na popęd płciowy pojawił się bez żadnej mierzalnej zmiany w poziomie testosteronu czy estradiolu. Oznacza to, że jeśli maca rzeczywiście działa na libido, robi to poprzez mechanizm niehormonalny, który nie został jeszcze w pełni wyjaśniony.

Marketing suplementów z maca niemal zawsze łączy dwa twierdzenia w jednym zdaniu: "poprawia libido i dodaje energii". Tymczasem to dwa zupełnie różne poziomy dowodów. Podczas gdy dla popędu płciowego istnieją realne, randomizowane badania z konkretnym wynikiem liczbowym, dla "energii" w sensie ogólnego pobudzenia, zmniejszenia odczuwanego zmęczenia czy poprawy wydolności fizycznej dowody kliniczne są znacznie skromniejsze — w dużej mierze ograniczają się do badań nad wydolnością sportową, które nie potwierdziły efektu w sposób przekonujący, oraz do tradycyjnego zastosowania i relacji subiektywnych, a nie do dedykowanych, dobrze zaprojektowanych badań nad zmęczeniem.

To nie znaczy, że maca na pewno nie wpływa na odczuwaną energię u nikogo — ale oznacza, że twierdzenie o "energii" opiera się dziś głównie na tradycji, marketingu i pojedynczych, niepotwierdzonych obserwacjach, a nie na tej samej jakości dowodów co twierdzenie o libido. Uczciwie należy więc oznaczyć ten konkretny efekt jako hipotezę, a nie potwierdzone działanie.

Maca zawiera unikalną dla tego gatunku grupę związków zwanych makamidami i makaenami (macamides, macaenes) — amidy kwasów tłuszczowych, które nie występują naturalnie w żadnej innej powszechnie spożywanej roślinie. To właśnie im przypisuje się większość opisywanych efektów, choć dokładny mechanizm ich działania na ośrodkowy układ nerwowy czy popęd płciowy nie został jeszcze w pełni wyjaśniony na poziomie molekularnym u ludzi.

Skoro badanie Gonzalesa i wsp. wykluczyło mechanizm hormonalny (brak zmian w testosteronie i estradiolu), a efekt nie wynikał też ze zmiany nastroju, pozostają hipotezy dotyczące bezpośredniego wpływu na struktury mózgu zaangażowane w regulację popędu płciowego lub na funkcję śródbłonka naczyniowego i przepływ krwi — podobne mechanizmy bywają badane w kontekście zaburzeń erekcji. Żadna z tych hipotez nie ma jednak dziś statusu potwierdzonego mechanizmu — to obszar aktywnych badań przedklinicznych, głównie na modelach zwierzęcych, których nie należy mylić z dowodem działania u ludzi.

Na rynku suplementów maca występuje w kilku formach różniących się sposobem przetworzenia i kolorem korzenia. Większość cytowanych tu badań klinicznych, w tym badanie Gonzalesa, korzystała z tzw. maca gelatinizada — formy poddanej wstępnej obróbce termicznej usuwającej skrobię, co ma poprawiać strawność i przyswajalność w porównaniu do surowego, suszonego proszku z całego korzenia.

Maca należy do niewielkiej grupy suplementów "na libido", które mają za sobą realne, randomizowane badania kliniczne, a nie wyłącznie tradycję i marketing — to wyróżnia ją na tle wielu konkurencyjnych produktów w tej samej kategorii. Jednocześnie warto oddzielić tę konkretną, względnie dobrze udokumentowaną obietnicę od znacznie słabiej popartej tezy o "energii", która w materiałach marketingowych bywa doklejana niemal automatycznie, mimo że dostępne dane jej wprost nie potwierdzają.

Osoba rozważająca suplementację maca powinna mieć realistyczne oczekiwania: efekt, jeśli się pojawi, będzie raczej umiarkowany i wymagający kilku tygodni regularnego stosowania, a nie natychmiastowy i spektakularny. Warto też pamiętać, że skala dostępnych badań wciąż jest niewielka, co nie dyskwalifikuje maca jako suplementu, ale uzasadnia zachowanie proporcji między tym, co pokazują dane, a tym, co obiecuje etykieta.