Cynk we krwi (badanie): kiedy ma sens, jak interpretować wynik i dlaczego jest niedokładny

Badanie oznacza stężenie cynku w surowicy (serum) lub osoczu (plazmie) — te dwie wartości są zbliżone, choć nie identyczne. Według przeglądu BOND w krążącej krwi znajduje się zaledwie około 1% całkowitej ilości cynku w organizmie; reszta jest w mięśniach, kościach i wewnątrz komórek. Na dodatek albumina jest głównym nośnikiem cynku w osoczu, więc jej poziom wpływa na wynik. Organizm broni stałości stężenia we krwi kosztem tkanek, dlatego stężenie w osoczu jest tylko pośrednim wskaźnikiem tego, co dzieje się w komórkach.

Z drugiej strony, nie jest to badanie bezwartościowe. Systematyczny przegląd Lowe i wsp. (2009), obejmujący 32 potencjalne biomarkery z 46 publikacji, wykazał, że stężenie cynku w osoczu reaguje na zmiany diety w sposób zależny od dawki (u dorosłych, kobiet, mężczyzn, kobiet w ciąży i karmiących oraz osób starszych), a u zdrowych osób osocze, wydalanie z moczem i włosy są wiarygodnymi biomarkerami statusu cynku. Eksperci BOND uznają stężenie cynku w osoczu za jeden z trzech zalecanych wskaźników (obok spożycia cynku w diecie i wzrostu u dzieci), ale podkreślają jego liczne ograniczenia.

W praktyce oznacza to kilka konkretnych zjawisk, które każdy powinien znać, patrząc na wynik. Po pierwsze, stężenie cynku we krwi spada po posiłku i w ciągu dnia — dlatego progi są różne dla próbek porannych na czczo, porannych po jedzeniu oraz popołudniowych. Po drugie, w stanie zapalnym i infekcji cynk jest przemieszczany z krwi do wątroby w ramach reakcji ostrej fazy (indukcja metalotioneiny), co obniża jego stężenie we krwi mimo prawidłowych zasobów. Po trzecie, niskie albuminy (niedożywienie, choroba wątroby, ostra choroba) zaniżają wynik, bo albumina jest głównym nośnikiem cynku. Po czwarte, ciąża, stosowanie doustnej antykoncepcji, silny stres i pozycja ciała podczas pobrania także wpływają na wynik.

Te wartości (z tabeli 7 przeglądu BOND, adaptowane z dokumentów IZiNCG) to progi ryzyka niedoboru w populacjach, nie progi diagnostyczne dla pacjenta. Wynik 62 µg/dl pobrany po południu u mężczyzny może mieścić się powyżej progu popołudniowego, a ten sam wynik pobrany rano na czczo — poniżej progu porannego. Dlatego rozsądne jest, by laboratorium lub lekarz oceniał wynik w świetle czasu pobrania i stanu na czczo. Zakresy referencyjne podawane przez laboratorium na wyniku bywają inne, zależą od metody i populacji odniesienia; mogą też być szersze niż progi ryzyka niedoboru.

Wniosek praktyczny jest subtelny. Stan zapalny może zaniżać wynik cynku, zwłaszcza u dzieci, więc przy niskim wyniku u osoby z infekcją, urazem, po operacji czy z chorobą przewlekłą ostrożność interpretacyjna jest wskazana, a oznaczenie CRP obok cynku pomaga ocenić, czy niski wynik nie jest po prostu skutkiem reakcji zapalnej. Jednocześnie dane z dorosłych kobiet pokazują, że związek nie jest tak jednoznaczny, jak się czasem sądzi. Przegląd BOND zaleca, by oznaczać CRP i/lub α1-kwaśną glikoproteinę razem z cynkiem, ale zaznacza, że statystyczna metoda korekty wymaga dalszej walidacji i nie jest rutyną w gabinecie.

Cynk jest wszędzie: w gumowych korkach probówek, w talku rękawiczek, w kurzu, na skórze. Dlatego, według wytycznych opisanych w przeglądzie BOND, oznaczenie cynku wymaga szczególnej staranności: krew należy pobierać igłą ze stali nierdzewnej do probówek wolnych od pierwiastków śladowych, unikać hemolizy, a staza (opaska uciskowa) nie powinna trwać dłużej niż minutę. Komórki krwi zawierają około dziesięciokrotnie więcej cynku niż osocze, więc każda hemoliza — w organizmie lub w probówce — fałszywie zawyża wynik. Pozostawienie pełnej krwi w temperaturze pokojowej przed odwirowaniem także zmienia wynik.

Z punktu widzenia zasad opisanych w dokumentach eksperckich badanie cynku ma największy sens wtedy, gdy istnieje uzasadnione klinicznie podejrzenie niedoboru — a nie jako badanie przesiewowe u zdrowej osoby. BOND opisuje cynk jako składnik, którego niedobór daje niespecyficzne objawy (osłabienie wzrostu, częstsze infekcje, zmiany skórne), co sprawia, że nie ma jednego charakterystycznego obrazu klinicznego.

Nie mamy dowodów, że rutynowe oznaczanie cynku u zdrowych osób bez objawów poprawia wyniki zdrowotne, a fałszywie niskie wyniki (po posiłku, w stanie zapalnym, z hemolizą lub zanieczyszczeniem) mogą prowadzić do zbędnej suplementacji. Z kolei u osób z przewlekłą chorobą i niskimi albuminami wynik może być zaniżony, więc ocena powinna uwzględniać całość obrazu.

Przegląd BOND zaznacza, że stężenie cynku w osoczu reaguje szybko — w ciągu 5–10 dni — na suplementację we wszystkich grupach populacyjnych, niezależnie od wyjściowych wartości. Oznacza to, że badanie wykonane u osoby, która w ostatnich dniach przyjmowała preparat z cynkiem, odzwierciedla w dużej mierze dawkę z suplementu, a nie 'stan zapasów'. Z tego powodu wynik prawidłowy lub wysoki w trakcie suplementacji nie dowodzi, że niedoboru nie było, a niski wynik po odstawieniu przez kilka tygodni lepiej niż wynik 'w trakcie' odpowiada wyjściowemu statusowi.

Ta sama zasada dotyczy kontroli suplementacji: jeśli zalecono cynk w celu leczenia niedoboru, kontrola ma sens zwykle po zakończeniu kuracji i uwzględnieniu czasu odstawienia, a przy dłuższym stosowaniu dużych dawek równie ważne co poziom cynku bywa sprawdzenie miedzi. Górny limit spożycia cynku z suplementów i żywności wg przywoływanego w BOND dokumentu amerykańskiego Food and Nutrition Board wynosi 40 mg na dobę dla dorosłych (oparty na spadku aktywności enzymu zależnego od miedzi przy dawkach powyżej 50 mg/dobę); według naszej wiedzy EFSA przyjmuje niższą wartość, 25 mg na dobę. Limity nie dotyczą osób leczonych cynkiem pod nadzorem lekarza.

Zwróć też uwagę na niski wynik cynku u osoby z infekcją, urazem lub chorobą przewlekłą: bywa to odbicie stanu ogólnego, nie izolowany niedobór. W takiej sytuacji lekarz może zaproponować kontrolę po wyleczeniu i oznaczenie CRP lub albuminy, zamiast od razu włączać wysokie dawki cynku.

Podsumowując: cynk we krwi to badanie przydatne, ale wymagające warunków i kontekstu. Dobrze jest pobierać go rano na czczo, unikać zanieczyszczeń i stazy, uwzględniać CRP i albuminy i nie opierać decyzji o suplementacji na jednym, granicznym wyniku. Największą wartość ma wtedy, gdy służy sprawdzeniu realnego podejrzenia niedoboru w grupie ryzyka, a nie jako rutynowy element 'pakietu mikroelementów' u osób zdrowych.