Doustny test obciążenia glukozą (OGTT)

Zrozum

Opis

Doustny test obciążenia glukozą (OGTT, oral glucose tolerance test) to badanie czynnościowe oceniające dynamiczną zdolność organizmu do metabolizowania glukozy po ustandaryzowanym obciążeniu węglowodanowym. W przeciwieństwie do pojedynczego pomiaru glikemii, który dostarcza jedynie migawkowego obrazu stężenia glukozy we krwi w danym momencie, OGTT rejestruje pełną krzywą odpowiedzi organizmu w czasie — od wartości wyjściowej na czczo, przez szczyt po spożyciu glukozy, po powrót do wartości bliskich wyjściowym po dwóch godzinach u osoby zdrowej.

Wartość kliniczna tego badania wynika z faktu, że wychwytuje ono zaburzenia gospodarki węglowodanowej znacznie wcześniej niż sama glikemia na czczo. U wielu osób rozwijających insulinooporność i stan przedcukrzycowy glikemia na czczo pozostaje przez długi czas w normie, ponieważ wątroba i trzustka kompensują narastający opór tkanek na insulinę, natomiast zdolność do efektywnego usunięcia z krwi dużej, jednorazowej dawki glukozy pogarsza się znacznie wcześniej i to właśnie ją ujawnia OGTT. Test jest też, obok pomiaru glikemii na czczo i HbA1c, jednym z trzech oficjalnie uznanych kryteriów rozpoznania cukrzycy, a jedynym pozwalającym rozpoznać stan pośredni — nieprawidłową tolerancję glukozy — niewidoczny w pozostałych dwóch badaniach.

OGTT zleca się w kilku odrębnych kontekstach klinicznych. Najczęstszym jest doprecyzowanie rozpoznania u osób z graniczną glikemią na czczo lub niejednoznacznym wynikiem HbA1c, u których obraz kliniczny (otyłość brzuszna, wywiad rodzinny cukrzycy, zespół policystycznych jajników) sugeruje zaburzenia gospodarki węglowodanowej mimo prawidłowych wyników rutynowych badań. Drugim, bardzo powszechnym wskazaniem jest przesiew w kierunku cukrzycy ciążowej, wykonywany rutynowo między 24. a 28. tygodniem ciąży u niemal wszystkich kobiet ciężarnych ze względu na odmienną fizjologię gospodarki węglowodanowej w ciąży i konsekwencje nierozpoznanej hiperglikemii dla przebiegu ciąży i zdrowia dziecka. Trzecią grupą są osoby diagnozowane w kierunku reaktywnej hipoglikemii poposiłkowej lub, w rozszerzonym protokole z jednoczesnym oznaczeniem insuliny, w kierunku insulinooporności.

Od strony praktycznej test wymaga starannego przygotowania. Pacjent powinien być na czczo przez 8–12 godzin przed badaniem, a przez co najmniej trzy dni poprzedzające test spożywać normalną dietę zawierającą co najmniej 150 g węglowodanów dziennie — zbyt niska podaż węglowodanów przed badaniem może sztucznie pogorszyć wynik, imitując nietolerancję glukozy, której w rzeczywistości nie ma. W dniu badania pobiera się krew na czczo, następnie pacjent wypija w ciągu maksymalnie 5 minut roztwór zawierający 75 g bezwodnej glukozy rozpuszczonej w wodzie, po czym pozostaje w spoczynku (bez chodzenia, jedzenia, palenia) przez kolejne dwie godziny, w trakcie których pobiera się krew po godzinie i po dwóch godzinach od wypicia roztworu. Cały test trwa więc zwykle od dwóch do dwóch i pół godziny, a wynik jest dostępny standardowo w ciągu jednego dnia roboczego.

Wokół OGTT narosło kilka powtarzających się nieporozumień. Część pacjentów zakłada, że badanie mierzy dokładnie to samo co HbA1c — w rzeczywistości HbA1c odzwierciedla uśrednioną glikemię z ostatnich około trzech miesięcy, natomiast OGTT ocenia dynamiczną, bieżącą odpowiedź organizmu na konkretne obciążenie węglowodanowe, co czyni oba badania komplementarnymi, a nie zamiennymi. Innym błędnym przekonaniem jest traktowanie samej glikemii na czczo jako wystarczającej — u wielu osób to właśnie wynik w 120. minucie testu, a nie glikemia wyjściowa, ujawnia nieprawidłową tolerancję glukozy.

Protokół testu różni się nieco w zależności od grupy pacjentów i celu badania. U dorosłych nieciężarnych stosuje się standardowy protokół WHO/ADA z pomiarem na czczo oraz po jednej i dwóch godzinach. U kobiet w ciąży obowiązują odrębne, niższe progi diagnostyczne, a w zależności od przyjętej w danym ośrodku strategii stosuje się jednoetapowy protokół z 75 g glukozy (IADPSG) lub dwuetapowy protokół z 50 g glukozy jako badanie przesiewowe, a następnie 100 g glukozy z czterema pomiarami jako test potwierdzający (Carpenter-Coustan).

OGTT pozostaje najbardziej czułym pojedynczym badaniem czynnościowym dostępnym w rutynowej diagnostyce zaburzeń gospodarki węglowodanowej, ponieważ jako jedyne bezpośrednio testuje zdolność organizmu do radzenia sobie z realnym obciążeniem glukozą, a nie jedynie ocenia stężenie glukozy w spoczynku lub jej uśrednioną wartość historyczną. Jego wartość diagnostyczna jest szczególnie duża tam, gdzie inne badania dają wynik graniczny lub niejednoznaczny, a decyzja kliniczna wymaga precyzyjnego rozstrzygnięcia.