Sauna na podczerwień a tradycyjna: czy rzeczywiście się różnią?

W naszym wpisie o saunie w bazie wiedzy opisujemy ją głównie w jej klasycznej, fińskiej formie — suchej sauny w temperaturze 80–100°C, na której opiera się zdecydowana większość dużych badań kohortowych łączących regularne korzystanie z sauny z niższym ryzykiem sercowo-naczyniowym i otępienia. Sauna na podczerwień (infrared, w skrócie IR) bywa dziś reklamowana jako jej naturalny, łagodniejszy następca — działa w znacznie niższej temperaturze powietrza (zwykle 45–65°C), więc intuicyjnie wydaje się "tą samą" interwencją, tylko wygodniejszą.

Fizycznie to jednak dwie różne zasady grzania ciała. Tradycyjna sauna fińska ogrzewa przede wszystkim powietrze w kabinie — ciepło dociera do organizmu głównie przez konwekcję i przewodzenie, czyli kontakt skóry z gorącym powietrzem. Sauna na podczerwień wykorzystuje promienniki emitujące promieniowanie podczerwone (najczęściej z zakresu bliskiej i średniej podczerwieni), które w dużej części omija powietrze i ogrzewa bezpośrednio tkanki ciała, wnikając nieco głębiej niż samo ogrzewanie powierzchni skóry. Efekt subiektywny bywa podobny — pocenie się i uczucie gorąca — ale droga, którą ciepło dociera do organizmu, jest inna, co ma znaczenie dla porównywania badań między obiema formami.

Wysoka temperatura tradycyjnej sauny fińskiej wywołuje wyraźną, dość gwałtowną odpowiedź układu krążenia — tętno może wzrosnąć nawet do 100–150 uderzeń na minutę już w trakcie pojedynczej, kilkunastominutowej sesji, co odpowiada intensywności umiarkowanego wysiłku fizycznego. Sauna na podczerwień, działając w niższej temperaturze powietrza, generuje zwykle łagodniejszą, bardziej rozłożoną w czasie odpowiedź hemodynamiczną — sesje bywają dłuższe (30–45 minut wobec 10–20 minut w saunie tradycyjnej), ale szczytowe obciążenie serca jest zazwyczaj niższe.

To właśnie ta różnica w intensywności i tempie narastania obciążenia jest kluczowym powodem, dla którego sauna na podczerwień znalazła swoje najmocniejsze zastosowanie kliniczne akurat u pacjentów z niewydolnością serca — grupy, która często nie byłaby w stanie bezpiecznie tolerować gwałtownego wzrostu tętna i intensywnej wazodylatacji typowej dla tradycyjnej sauny fińskiej.

Paradoksalnie, choć to tradycyjna sauna fińska ma za sobą dekady dużych badań kohortowych (przede wszystkim fińska kohorta KIHD), to właśnie sauna na podczerwień doczekała się jednego z niewielu w tej dziedzinie prawdziwie randomizowanych badań klinicznych z twardymi punktami końcowymi — opracowanego w Japonii pod nazwą terapii Waon przez zespół prof. Chuwy Tei z Uniwersytetu Kagoshima.

Terapia Waon została zaprojektowana od podstaw z myślą o pacjentach, u których standardowa, gorąca sauna fińska byłaby zbyt dużym obciążeniem hemodynamicznym — to nie przypadek, że akurat niższa temperatura sauny na podczerwień umożliwiła bezpieczne przeprowadzenie interwencji cieplnej w grupie tak wrażliwej klinicznie jak pacjenci z zaawansowaną niewydolnością serca.

Dane te są zachęcające dla osób z przewlekłymi chorobami reumatycznymi szukającymi niefarmakologicznego wsparcia w radzeniu sobie z bólem i sztywnością, ale ich siła jest ograniczona przez brak grupy kontrolnej z pozorowaną (sham) ekspozycją cieplną — bez niej trudno jednoznacznie oddzielić specyficzny efekt promieniowania podczerwonego od samego, ogólnego działania ciepła i relaksu, niezależnie od jego źródła.

Sauna na podczerwień nie doczekała się też żadnego odpowiednika fińskiej kohorty KIHD — czyli wieloletniego, dużego badania obserwacyjnego śledzącego twarde punkty końcowe (śmiertelność, zawały, udary) u tysięcy osób korzystających regularnie z tej formy sauny przez lata. Bez takich danych trudno powiedzieć, czy korzystne wyniki krótkoterminowych badań nad terapią Waon (10 dni, 2 tygodnie) przekładałyby się na podobne korzyści populacyjne, jakie obserwuje się przy wieloletnim korzystaniu z sauny tradycyjnej.

Sauna na podczerwień i tradycyjna sauna fińska nie są prostymi zamiennikami tej samej interwencji w dwóch opakowaniach — różnią się mechanizmem ogrzewania ciała, intensywnością obciążenia sercowo-naczyniowego i, co najważniejsze dla świadomego wyboru, jakością i zakresem bazy dowodowej stojącej za każdą z nich. Tradycyjna sauna ma po swojej stronie dekady dużych, choć obserwacyjnych, badań kohortowych z jasnym sygnałem korzyści populacyjnej. Sauna na podczerwień ma za sobą mniejsze, ale prawdziwie randomizowane badania kliniczne, skoncentrowane głównie na wąskiej grupie pacjentów kardiologicznych w ramach jednego, opatentowanego protokołu badawczego.

Żadna z tych baz dowodowych nie unieważnia drugiej — po prostu odpowiadają na nieco inne pytania badawcze, w innych populacjach. Wybór między nimi warto więc opierać bardziej na indywidualnej tolerancji temperatury, dostępności sprzętu i, w przypadku istniejących problemów kardiologicznych, na rozmowie z lekarzem, niż na przekonaniu, że jedna z form jest jednoznacznie "lepsza" naukowo od drugiej.