Melisa (Melissa officinalis) a lęk i bezsenność: co naprawdę pokazują badania?

Melisa lekarska (Melissa officinalis) to jedno z najstarszych ziół stosowanych tradycyjnie "na nerwy" — wzmiankowana już w starożytnych tekstach medycznych, obecna w europejskiej fitoterapii od setek lat jako składnik herbatek, nalewek i mieszanek uspokajających. Jej popularność nigdy specjalnie nie osłabła, ale przez długi czas opierała się niemal wyłącznie na tradycji i obserwacjach klinicznych, a nie na solidnych, randomizowanych badaniach porównujących ją z placebo.

To się zmienia dopiero w ostatniej dekadzie, wraz z serią mniejszych badań klinicznych oceniających melisę w kontekście lęku, obniżonego nastroju i jakości snu — oraz, co ważniejsze, wraz z pierwszą systematyczną metaanalizą tych badań, opublikowaną w 2021 roku. To właśnie ta metaanaliza jest dziś najbardziej wiarygodnym pojedynczym źródłem wiedzy o tym, czy melisa rzeczywiście działa, i stanowi główny punkt odniesienia w tym artykule.

Warto od razu zaznaczyć rozróżnienie, które będzie się przewijać przez cały tekst: dowody na działanie przeciwlękowe i przeciwdepresyjne melisy są wyraźnie mocniejsze niż dowody na jej wpływ na sam sen. To dwa różne zagadnienia, które w tytułach artykułów i na etykietach suplementów bywają traktowane jako jedno, a wcale takie nie są.

Melisa zawiera związki (m.in. kwas rozmarynowy, terpeny takie jak cytral i cytronelal) badane pod kątem wpływu na kilka szlaków sygnałowych w mózgu jednocześnie. Najczęściej wymienia się działanie na układ GABA-ergiczny — poprzez hamowanie enzymu rozkładającego kwas gamma-aminomasłowy (GABA), głównego neuroprzekaźnika hamującego w mózgu, co teoretycznie miałoby dawać efekt zbliżony do działania niektórych leków przeciwlękowych, choć znacznie łagodniejszy.

Poza szlakiem GABA-ergicznym badacze wskazują też na możliwy wpływ na układ cholinergiczny (co mogłoby tłumaczyć doniesienia o poprawie funkcji poznawczych przy jednoczesnym działaniu uspokajającym, a nie sennym) oraz serotoninergiczny, powiązany z regulacją nastroju. Ważne zastrzeżenie: większość tych mechanizmów pochodzi z badań na modelach zwierzęcych lub in vitro — u ludzi obserwuje się efekt kliniczny (opisany w kolejnej sekcji), ale dokładny mechanizm, który go wywołuje, wciąż nie jest w pełni potwierdzony.

Wielkość efektu (SMD bliskie -1,0 dla lęku) jest, w kategoriach statystycznych, dość duża jak na interwencję ziołową — dla porównania, wiele leków przeciwlękowych ocenianych w metaanalizach osiąga SMD w przedziale 0,3–0,6. Trzeba jednak pamiętać, że duży efekt w metaanalizie z niewielką liczbą badań i wysoką heterogenicznością bywa zawyżony — im mniej badań wchodzi w skład analizy, tym większe ryzyko, że wynik jednego nietypowego badania silnie przesunie wynik zbiorczy.

Tytuł tego artykułu łączy lęk i bezsenność nieprzypadkowo — w praktyce klinicznej te dwa problemy często współwystępują, a niepokój bywa jedną z głównych przyczyn trudności z zasypianiem. Metaanaliza omówiona wyżej dotyczy jednak przede wszystkim objawów lęku i depresji, a nie bezpośrednio jakości snu — to ważne rozróżnienie, którego nie warto zacierać.

Dowody na wpływ melisy na sam sen pochodzą głównie z pojedynczych, niewielkich badań. Jedno z częściej cytowanych — randomizowane, podwójnie zaślepione badanie u 80 pacjentów po pomostowaniu aortalno-wieńcowym (Soltanpour i wsp., 2019, European Journal of Integrative Medicine) — wykazało, że siedem dni przyjmowania 1,5 g suszonego liścia melisy dziennie istotnie poprawiło jakość snu w porównaniu z placebo (średnia zmiana wyniku skali snu: 14,40±5,1 wobec 7,52±4,4; p<0,001) oraz obniżyło poziom lęku (p=0,001). To obiecujący wynik, ale dotyczy wąskiej, specyficznej populacji (pacjenci pooperacyjni, kardiochirurgiczni) w krótkim, siedmiodniowym okresie obserwacji — nie można go bez zastrzeżeń uogólniać na przewlekłą bezsenność u osób zdrowych.

To rozróżnienie ma praktyczne znaczenie: jeśli ktoś sięga po melisę wyłącznie z myślą o śnie, a jego bezsenność nie ma podłoża lękowego, rozczarowanie efektem nie musi oznaczać, że "melisa nie działa w ogóle" — może po prostu oznaczać, że w danym przypadku problemem nie jest niepokój, na który melisa faktycznie ma udokumentowany wpływ.

Melisa to jedno z niewielu ziół "na uspokojenie", które doczekało się realnej, choć wciąż skromnej, bazy dowodowej opartej na randomizowanych badaniach, a nie wyłącznie na tradycji. To wystarczający powód, by traktować ją poważniej niż wiele innych produktów z tej kategorii — pod warunkiem zachowania proporcji między tym, co faktycznie wykazano (efekt na objawy lęku i depresji), a tym, co bywa jej przypisywane w marketingu (uniwersalny "środek na sen").