Cytologia (badanie cytologiczne szyjki macicy)

Zrozum

Opis

Cytologia, ściślej badanie cytologiczne szyjki macicy, polega na pobraniu niewielkiej próbki komórek z powierzchni i kanału szyjki macicy za pomocą specjalnej szczoteczki lub szpatułki, a następnie ich mikroskopowej ocenie pod kątem nieprawidłowości sugerujących stan przedrakowy lub raka. Klasyczna metoda, opracowana przez greckiego lekarza George'a Papanicolaou i stąd potocznie nazywana testem Pap (od jego nazwiska), polega na rozmazaniu pobranego materiału bezpośrednio na szkiełku; nowocześniejsza cytologia płynna (liquid-based cytology, LBC) umieszcza pobrane komórki w płynnym podłożu konserwującym, co pozwala na lepsze rozprowadzenie materiału na szkiełku oraz — co istotne praktycznie — wykorzystanie tej samej próbki do dodatkowego testu na obecność wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV) bez konieczności ponownego pobrania.

Kliniczna wartość cytologii wynika z faktu, że rak szyjki macicy niemal zawsze rozwija się latami z poprzedzających go zmian przedrakowych (dysplazji, określanych też jako śródnabłonkowa neoplazja szyjki macicy, CIN), wywołanych przewlekłym zakażeniem onkogennymi typami wirusa HPV. Wykrycie i leczenie takiej zmiany na etapie przedrakowym praktycznie eliminuje ryzyko progresji do inwazyjnego raka — to właśnie dzięki systematycznemu przesiewowi cytologicznemu umieralność na raka szyjki macicy w krajach z dobrze funkcjonującymi programami badań przesiewowych spadła w ciągu kilku dekad o kilkadziesiąt procent, czyniąc cytologię jednym z najbardziej skutecznych badań przesiewowych w całej onkologii.

Badanie zleca się przede wszystkim w ramach rutynowego, cyklicznego przesiewu u kobiet aktywnych seksualnie lub po osiągnięciu określonego wieku, niezależnie od obecności jakichkolwiek objawów — to właśnie bezobjawowy charakter wczesnych zmian przedrakowych czyni regularny przesiew tak istotnym. Rzadziej cytologię wykonuje się w trybie diagnostycznym przy nieprawidłowym krwawieniu z dróg rodnych, krwawieniu kontaktowym po stosunku czy przy widocznej w badaniu ginekologicznym zmianie na szyjce macicy, choć w takich sytuacjach lekarz często od razu kieruje pacjentkę na kolposkopię — bezpośrednią, powiększoną ocenę wzrokową szyjki macicy — zamiast poprzestawać wyłącznie na cytologii.

Od strony praktycznej badanie nie wymaga skomplikowanego przygotowania — zaleca się jedynie unikanie stosunków płciowych, irygacji dopochwowych, tamponów oraz globulek dopochwowych przez 24–48 godzin przed badaniem, a także planowanie wizyty poza okresem miesiączki, ponieważ obecność krwi utrudnia ocenę mikroskopową. Sam zabieg pobrania trwa dosłownie kilkadziesiąt sekund i wykonywany jest podczas rutynowego badania ginekologicznego z użyciem wziernika, bez znieczulenia — większość kobiet odczuwa go jako krótkotrwały dyskomfort, a nie ból. Wynik jest zwykle dostępny po 1–3 tygodniach i opisywany według standaryzowanego systemu klasyfikacji (najczęściej systemu Bethesda), co ułatwia jednoznaczną interpretację przez różnych lekarzy.

Wokół cytologii narosło kilka powtarzających się nieporozumień. Część kobiet traktuje nieprawidłowy wynik cytologii jako równoznaczny z rozpoznaniem raka — w rzeczywistości zdecydowana większość nieprawidłowych wyników odzwierciedla łagodne zmiany zapalne, niewielkie dysplazje niskiego stopnia, które często ustępują samoistnie dzięki naturalnej eliminacji zakażenia HPV przez układ odpornościowy, lub artefakty techniczne, a nie inwazyjnego raka. Innym częstym błędnym przekonaniem jest traktowanie szczepienia przeciw HPV jako zwalniającego z konieczności dalszego wykonywania cytologii — szczepionka chroni przed najbardziej onkogennymi typami wirusa, ale nie przed wszystkimi, dlatego regularny przesiew pozostaje zalecany również u kobiet zaszczepionych.

Warto też odróżniać cytologię od testu na HPV — oba badania bywają dziś łączone (co-testing) lub test na HPV bywa stosowany samodzielnie jako badanie pierwszego rzutu, ponieważ wykazuje wyższą czułość w wykrywaniu zmian wysokiego stopnia, choć nieco niższą swoistość niż klasyczna cytologia. Wybór strategii przesiewu (sama cytologia, sam test HPV czy co-testing) oraz jej częstość zależą od wieku pacjentki i obowiązujących w danym kraju wytycznych.

Cytologia szyjki macicy pozostaje jednym z najskuteczniejszych, najlepiej udokumentowanych badań przesiewowych w medycynie, którego systematyczne wykonywanie w populacji kobiet doprowadziło do jednego z największych sukcesów profilaktyki onkologicznej ostatnich dekad. Decyzję o wieku rozpoczęcia i zakończenia przesiewu, jego częstości oraz wyborze między samą cytologią, testem HPV czy ich połączeniem warto każdorazowo ustalać z lekarzem ginekologiem, uwzględniając wiek, wywiad zdrowotny i status szczepienia przeciw HPV.