Terapia hiperbaryczna — co to i czy działa?

Terapia hiperbaryczna (hyperbaric oxygen therapy, HBOT) polega na oddychaniu niemal czystym tlenem (zwykle powyżej 95%) wewnątrz specjalnej komory, w której ciśnienie jest podniesione powyżej ciśnienia atmosferycznego — typowo do 1,5–3 atmosfer absolutnych (ATA), czyli tyle, ile odczuwałby nurek na głębokości kilkunastu metrów. Ta kombinacja wysokiego ciśnienia i wysokiego stężenia tlenu pozwala rozpuścić w osoczu krwi znacznie więcej tlenu niż w warunkach normalnych, gdzie większość tlenu transportowana jest związana z hemoglobiną. Przy odpowiednio wysokim ciśnieniu sama plazma staje się zdolna dostarczyć tkankom wystarczającą ilość tlenu nawet bez udziału czerwonych krwinek — to fizjologiczna podstawa, dla której terapia ta ma sens medyczny w konkretnych, dobrze zdefiniowanych sytuacjach klinicznych.

Komory hiperbaryczne od dekad są standardowym wyposażeniem oddziałów medycyny nurkowej i ratunkowej, wykorzystywanym w leczeniu stanów, w których tkanki cierpią z powodu ostrego lub przewlekłego niedotlenienia. W ostatnich latach ta sama technologia — czasem w łagodniejszej, niższociśnieniowej wersji określanej jako mHBOT (mild HBOT) — trafiła też do prywatnych klinik odnowy biologicznej i biohackingu, gdzie promowana jest jako narzędzie przeciwstarzeniowe, wspierające regenerację sportową i funkcje poznawcze u osób całkowicie zdrowych. To rozróżnienie — między zastosowaniem klinicznym u pacjentów z konkretnym problemem medycznym a zastosowaniem wellness u zdrowych osób — jest kluczowe dla zrozumienia, gdzie w tym temacie kończą się solidne dowody, a zaczyna marketing.

Jednym z najlepiej przebadanych zastosowań HBOT jest leczenie przewlekłych, trudno gojących się ran — w szczególności owrzodzeń stopy cukrzycowej, w których słabe ukrwienie i przewlekłe niedotlenienie tkanek znacząco utrudniają naturalne procesy naprawcze. To zastosowanie ma za sobą największą liczbę randomizowanych badań klinicznych spośród wszystkich wskazań HBOT.

To wynik, który ma realne znaczenie kliniczne: zmniejszenie ryzyka dużej amputacji u pacjentów z zaawansowaną, trudno gojącą się raną cukrzycową to twardy, policzalny punkt końcowy, a nie subiektywna poprawa samopoczucia. Warto jednak zwrócić uwagę na ograniczenia — heterogeniczność badań (różne protokoły ciśnienia, czasu trwania sesji i liczby sesji) oznacza, że nie ma jednego, uniwersalnego "dawkowania" HBOT, które gwarantuje taki efekt, a decyzję o zastosowaniu tej terapii u konkretnego pacjenta podejmuje zespół leczący na podstawie stopnia zaawansowania rany i ogólnego stanu zdrowia.

Choroba dekompresyjna (tzw. kesonowa) u nurków oraz ostre zatrucie tlenkiem węgla to historycznie pierwsze i najbardziej bezdyskusyjne wskazania do terapii hiperbarycznej, wpisane do standardowych protokołów ratunkowych na całym świecie, w tym w wytycznych Undersea and Hyperbaric Medical Society (UHMS). W chorobie dekompresyjnej podwyższone ciśnienie fizycznie zmniejsza rozmiar pęcherzyków azotu, które uwolniły się w tkankach i naczyniach krwionośnych podczas zbyt szybkiego wynurzania — to mechanizm czysto fizyczny, niezależny od samego dodatkowego tlenu, choć wysokie stężenie tlenu dodatkowo wspomaga eliminację azotu i ogranicza uszkodzenie tkanek niedotlenionych przez zator gazowy.

W zatruciu tlenkiem węgla hemoglobina wiąże się z CO ponad 200 razy silniej niż z tlenem, co drastycznie ogranicza zdolność krwi do transportu tlenu do tkanek, w tym do mózgu i serca. HBOT przyspiesza eliminację CO z hemoglobiny i — co równie ważne — dostarcza tlen rozpuszczony bezpośrednio w osoczu, omijając częściowo zablokowaną hemoglobinę. Wytyczne kliniczne rekomendują HBOT przede wszystkim w ciężkich zatruciach: przy poziomie karboksyhemoglobiny (CO-Hb) powyżej 25%, utracie przytomności lub obecności objawów neurologicznych i kardiologicznych.

W 2020 roku izraelski zespół z Tel Aviv University i Shamir Medical Center opublikował badanie, które szybko stało się jednym z najczęściej cytowanych argumentów w marketingu klinik biohackingu oferujących HBOT jako terapię przeciwstarzeniową. Wyniki rzeczywiście brzmią spektakularnie — ale warto przyjrzeć się im dokładnie, zanim przełoży się je na praktyczną rekomendację.

Ten sam zespół z Shamir Medical Center opublikował też mniejsze badania sugerujące korzystny wpływ HBOT na funkcje poznawcze u zdrowych starszych osób oraz na parametry starzenia skóry, ale są to prace tego samego ośrodka badawczego, o podobnych ograniczeniach metodologicznych — potrzeba niezależnej replikacji przez inne zespoły badawcze, najlepiej w badaniach randomizowanych z grupą placebo, zanim wyniki te będzie można traktować jako solidnie potwierdzone.

Kolejnym popularnym zastosowaniem wellness jest wykorzystanie HBOT do przyspieszania regeneracji potreningowej u sportowców — od amatorów po zawodowców. Tu dowody są bardziej zróżnicowane w zależności od tego, o jaki konkretnie rodzaj urazu czy dolegliwości chodzi.

To rozróżnienie — między realnym urazem tkanki a rutynowym zmęczeniem potreningowym — jest praktycznie istotne. Sportowiec wracający po naderwaniu mięśnia czy kontuzji więzadła ma inne uzasadnienie do rozważenia HBOT (najlepiej pod nadzorem fizjoterapeuty sportowego) niż osoba szukająca sposobu na szybszy powrót do formy po zwykłym dniu treningowym, gdzie tańsze i lepiej przebadane interwencje — sen, odpowiednia podaż białka, aktywna regeneracja — mają solidniejsze wsparcie w dowodach.

Poza bezpośrednim efektem zwiększonej dostawy tlenu do niedotlenionych tkanek, badacze opisują kilka dodatkowych mechanizmów, które mogłyby tłumaczyć szersze działanie HBOT. Wysokie stężenie tlenu w tkankach paradoksalnie stymuluje angiogenezę — tworzenie nowych naczyń krwionośnych — poprzez przejściowy wzrost stresu oksydacyjnego, który aktywuje czynniki transkrypcyjne takie jak HIF-1α (hypoxia-inducible factor), normalnie uruchamiane w odpowiedzi na niedotlenienie. To zjawisko określane bywa jako "hiperoksyczny paradoks" — chwilowy nadmiar tlenu wywołuje odpowiedź komórkową zbliżoną do tej, jaką normalnie wywołuje jego niedobór.

HBOT wpływa też na mobilizację komórek macierzystych ze szpiku kostnego do krwiobiegu oraz na funkcję mitochondriów, choć te mechanizmy są lepiej udokumentowane w badaniach na zwierzętach i modelach komórkowych niż w badaniach klinicznych na ludziach. Właśnie te mechanizmy — angiogeneza, mobilizacja komórek macierzystych, modulacja stanu zapalnego — stanowią biologiczne uzasadnienie, dla którego naukowcy w ogóle testują HBOT w tak szerokim spektrum zastosowań, od ran po funkcje poznawcze. Uzasadnienie mechanistyczne to jednak dopiero pierwszy krok — sama wiarygodna biologia nie zastępuje solidnych badań klinicznych na ludziach z twardymi punktami końcowymi.

W Polsce terapia hiperbaryczna dla wskazań medycznych — leczenie ran przewlekłych, choroby dekompresyjnej, zatorowości gazowej czy wybranych powikłań popromiennych — dostępna jest w ośrodkach medycyny hiperbarycznej działających zwykle przy większych szpitalach lub specjalistycznych klinikach medycyny podwodnej i hiperbarycznej, część zabiegów bywa refundowana w ramach określonych wskazań, choć zasady refundacji warto zweryfikować bezpośrednio w danym ośrodku. Sesje wellness w prywatnych klinikach odnowy biologicznej, oferowane zdrowym osobom bez konkretnego wskazania medycznego, są zwykle w pełni odpłatne i nierefundowane, a pojedyncza sesja kosztuje typowo od kilkudziesięciu do kilkuset złotych, zależnie od protokołu ciśnienia i renomy ośrodka.

HBOT to rzadki przykład interwencji, w której skrajnie różne poziomy dowodów współistnieją pod jedną nazwą marketingową. Dla pacjenta z owrzodzeniem stopy cukrzycowej zagrożonym amputacją to dobrze uzasadniona, wspomagająca terapia medyczna z realnym wsparciem w badaniach klinicznych. Dla zdrowej, 40-letniej osoby szukającej sposobu na "spowolnienie starzenia" to na razie kupowanie dostępu do obiecującej hipotezy, opartej na jednym małym badaniu bez grupy kontrolnej — nie na potwierdzonym efekcie klinicznym. Obie te rzeczy mogą być prawdziwe jednocześnie, i to właśnie czyni ten temat trudnym do jednozdaniowego podsumowania w mediach.