Dieta grupy krwi: czy ma jakikolwiek naukowy sens?

Dieta grupy krwi, spopularyzowana w 1996 roku przez amerykańskiego naturopatę Petera D'Adamo w książce „Eat Right 4 Your Type”, od trzech dekad pozostaje jedną z najbardziej trwałych diet alternatywnych. Jej podstawowe twierdzenie jest proste do zapamiętania: ponieważ cztery grupy krwi (0, A, B, AB) ewoluowały w różnych okresach historii człowieka i w odpowiedzi na różne warunki środowiskowe, każda z nich wymaga dziś innego sposobu odżywiania, by organizm mógł "prawidłowo" trawić pokarm i uniknąć przewlekłych problemów zdrowotnych.

To, co odróżnia dietę grupy krwi od wielu innych popularnych diet, to fakt, że opiera się na konkretnym, sformułowanym wprost mechanizmie biologicznym — nie jest to tylko ogólne "jedz więcej warzyw", ale precyzyjna, pseudonaukowo brzmiąca teoria, którą można bezpośrednio przetestować. I właśnie dlatego, w przeciwieństwie do wielu innych koncepcji dietetycznych pozostających w sferze niejasnych przekonań, dieta grupy krwi została realnie poddana rygorystycznemu testowi naukowemu — z jednoznacznym wynikiem, o którym rzadko mówi się w materiałach promujących tę dietę.

Według D'Adamo osoby z grupą krwi 0, jako "najstarszą" ewolucyjnie, powinny jeść dietę zbliżoną do łowiecko-zbierackiej — dużo mięsa, mało zbóż i nabiału. Osoby z grupą A, związaną z początkiem rolnictwa, powinny preferować dietę w większości roślinną. Grupa B, kojarzona z populacjami pasterskimi, miałaby lepiej tolerować nabiał, a grupa AB — jako połączenie A i B — miałaby wymagać podejścia mieszanego, pośredniego między zaleceniami dla grup A i B.

Mechanizmem, który miałby to wszystko wiązać w jedną spójną całość, są lektyny — białka roślinne obecne w wielu pokarmach, zwłaszcza strączkach, zbożach i niektórych warzywach. Według teorii D'Adamo różne lektyny wiążą się selektywnie z antygenami powierzchniowymi erytrocytów charakterystycznymi dla konkretnej grupy krwi, wywołując miejscowe reakcje zapalne w przewodzie pokarmowym u osób "niewłaściwej" grupy krwi dla danego pokarmu, co z czasem miałoby prowadzić do przewlekłych problemów zdrowotnych, od otyłości po choroby autoimmunologiczne.

Ta narracja ma realny potencjał przekonywania, ponieważ odwołuje się do prawdziwych, dobrze znanych faktów biologicznych — antygeny grup krwi ABO istnieją, są realnie rozpoznawane przez niektóre białka, a lektyny faktycznie mogą wiązać się z różnymi cukrami na powierzchni komórek. Problem nie polega na tym, że użyte pojęcia są wymyślone, a na tym, że sposób, w jaki teoria łączy te fakty w konkretną, praktyczną rekomendację dietetyczną, nigdy nie został wykazany w rygorystycznych badaniach — a gdy w końcu go przetestowano, nie potwierdził się.

Największą słabością dyskusji o diecie grupy krwi przez niemal dwie dekady było to, że nikt nie przetestował jej bezpośrednio na dużej grupie ludzi, dla których zmierzono jednocześnie faktyczną grupę krwi (metodą genetyczną, nie deklarowaną) oraz stopień, w jakim ich codzienna dieta przypominała którykolwiek z czterech wzorców D'Adamo. Zmieniło się to w 2014 roku, gdy kanadyjski zespół z University of Toronto opublikował analizę odpowiadającą właśnie na to pytanie.

Badanie Wang i współpracowników nie było jedynym razem, kiedy naukowcy poważnie przyjrzeli się tej teorii. Rok wcześniej, w 2013 roku, belgijski zespół z Centrum Praktyki Opartej na Dowodach Czerwonego Krzyża przeprowadził systematyczny przegląd całej dostępnej literatury naukowej w poszukiwaniu jakichkolwiek badań potwierdzających efekty zdrowotne diety grupy krwi.

To zestawienie dwóch różnych rodzajów dowodów — systematycznego przeglądu, który nie znalazł ŻADNEGO badania potwierdzającego teorię, oraz późniejszego badania, które bezpośrednio tę teorię przetestowało i również jej nie potwierdziło — jest rzadkim przypadkiem w dietetyce, gdzie dowody nie są niejednoznaczne czy sprzeczne, a konsekwentnie wskazują w jedną stronę.

Warto przyjrzeć się bliżej samemu mechanizmowi, na którym teoria się opiera, ponieważ to on — a nie tylko brak wyników badań obserwacyjnych — jest jej najsłabszym punktem. Jest prawdą, że niektóre lektyny roślinne wiążą się z określonymi strukturami cukrowymi, w tym niektórymi antygenami grup krwi, w warunkach laboratoryjnych (in vitro). Problem polega na tym, że D'Adamo rozciągnął tę obserwację na twierdzenie o realnych, klinicznie istotnych reakcjach zapalnych zachodzących w ludzkim przewodzie pokarmowym po spożyciu konkretnych pokarmów — a to jest zupełnie inny, znacznie mocniejszy rodzaj twierdzenia, który wymagałby własnych, dedykowanych badań klinicznych, by można było je uznać za potwierdzone.

Takich badań nigdy nie przeprowadzono, a jak pokazuje przegląd Cusack i współpracowników, nie istnieją nawet wstępne, niewielkie próby kliniczne testujące ten konkretny mechanizm u ludzi. W efekcie całe twierdzenie o lektynach jako mechanizmie leżącym pod dietą grupy krwi pozostaje czystą hipotezą, wyprowadzoną drogą analogii z obserwacji laboratoryjnych, nigdy nie przetestowaną w warunkach, które miałyby znaczenie kliniczne — a kiedy przetestowano sam efekt końcowy diety (czyli to, co w teorii powinno wynikać z tego mechanizmu), efektu zależnego od grupy krwi po prostu nie znaleziono.

Jeśli dieta grupy krwi nie działa tak, jak zakłada teoria, czemu tak wiele osób zgłasza realną, subiektywną poprawę po jej wprowadzeniu? Odpowiedź leży właśnie w wyniku badania Wang i współpracowników: niektóre z czterech wzorców D'Adamo, zwłaszcza wzorzec "typu A" z przewagą warzyw, owoców i ograniczonym udziałem wysoko przetworzonej żywności, są po prostu ogólnie zdrowymi, zbilansowanymi sposobami odżywiania — niezależnie od tego, jaką etykietę grupy krwi im się przypisze.

Osoba przechodząca na dietę "swojej" grupy krwi najczęściej jednocześnie zaczyna jeść więcej warzyw, mniej wysoko przetworzonej żywności i zwraca większą uwagę na skład posiłków — a to właśnie te zmiany, nie zgodność z grupą krwi, odpowiadają za odczuwaną poprawę samopoczucia, trawienia czy energii. To klasyczny przykład sytuacji, w której realny efekt (lepsze samopoczucie po zmianie diety) jest błędnie przypisywany nieprawdziwemu mechanizmowi (zgodność z grupą krwi), podczas gdy prawdziwą przyczyną jest prostsze i dużo lepiej przebadane zjawisko — ogólna jakość diety.

Dieta grupy krwi jest dobrym przykładem tego, jak atrakcyjna narracja oparta na prawdziwych pojęciach biologicznych (grupy krwi, lektyny, antygeny) może stworzyć wrażenie naukowej solidności, zupełnie niezależnie od tego, czy sama teoria została faktycznie przetestowana. W tym przypadku została przetestowana — i nie potwierdziła się, w dwóch różnych, niezależnych od siebie projektach badawczych. To nie czyni z D'Adamo osoby złej wiary, ale czyni z diety grupy krwi temat, w którym uczciwa odpowiedź to nie "może działać, potrzeba więcej danych", a jasne: przetestowano, nie potwierdzono.