Zaburzenia z napadami objadania się: objawy, diagnoza i leczenie

Zaburzenia z napadami objadania się (BED, z ang. binge eating disorder) to uznane rozpoznanie psychiatryczne, wprowadzone jako samodzielna kategoria diagnostyczna w klasyfikacji DSM-5. Charakteryzuje się powtarzającymi się epizodami spożywania w krótkim czasie (zwykle do dwóch godzin) znacznie większej ilości jedzenia, niż zjadłaby w podobnym czasie i okolicznościach większość ludzi, przy jednoczesnym poczuciu utraty kontroli nad tym, co i ile się je.

To rozróżnienie ma fundamentalne znaczenie: BED nie jest kwestią braku silnej woli, słabego charakteru czy niewystarczającej dyscypliny — to złożone zaburzenie psychiczne o podłożu obejmującym czynniki neurobiologiczne, psychologiczne i środowiskowe, wymagające właściwego rozpoznania i leczenia, a nie moralizowania czy prostych porad w stylu "po prostu jedz mniej". Piszemy o tym temacie z pełną świadomością, że dotyka on realnych, często głęboko cierpiących osób, i staramy się przedstawić go z należytą wrażliwością.

Zgodnie z kryteriami DSM-5, rozpoznanie BED wymaga występowania nawracających epizodów napadowego objadania się co najmniej raz w tygodniu przez okres co najmniej trzech miesięcy. Sam epizod napadu musi spełniać dwa warunki jednocześnie: spożycie obiektywnie dużej ilości jedzenia w krótkim czasie oraz subiektywne poczucie braku kontroli nad jedzeniem w trakcie epizodu — nie da się "przestać", mimo chęci zaprzestania.

Kluczowym elementem odróżniającym BED od okazjonalnego przejadania się jest właśnie subiektywne cierpienie związane z epizodami oraz ich powtarzalność. Większość ludzi zdarza się czasem zjeść więcej niż zwykle — przy okazji świątecznego obiadu, imprezy czy trudnego emocjonalnie dnia. To nie jest BED. Rozpoznanie wymaga wyraźnego wzorca, częstotliwości i nasilonego cierpienia psychicznego, nie pojedynczego incydentu.

BED jest najczęstszym zaburzeniem odżywiania — częstszym niż jadłowstręt psychiczny (anoreksja) i bulimia łącznie. Badania populacyjne wykorzystujące kryteria DSM-5 wskazują na częstość występowania rzędu 5,6–6,9% w niektórych badanych populacjach, choć wcześniejsze szacunki oparte na bardziej restrykcyjnych kryteriach DSM-IV wskazywały niższe wartości (1,6% u kobiet i 0,8% u mężczyzn). Częstość występowania rośnie wraz ze wskaźnikiem masy ciała (BMI), w tym istotnie wśród osób poszukujących leczenia odchudzającego lub kwalifikujących się do operacji bariatrycznej.

Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) jest najlepiej przebadaną i najczęściej rekomendowaną formą leczenia BED, skuteczniejszą w wielu badaniach porównawczych niż podejścia czysto farmakologiczne. CBT koncentruje się na identyfikowaniu i modyfikowaniu myśli, przekonań i zachowań podtrzymujących cykl napadowego objadania się — w tym restrykcyjnego, "czarno-białego" myślenia o jedzeniu, które paradoksalnie często poprzedza i nasila epizody utraty kontroli.

Skuteczność CBT w leczeniu zaburzeń odżywiania z epizodami napadowego objadania się jest potwierdzona w licznych badaniach, w tym w analizach porównujących odpowiedź na leczenie i odsetek przerywania terapii u pacjentów z bulimią i BED — z odnotowanymi wysokimi wskaźnikami pełnej remisji objawów po zakończeniu terapii. CBT jest zwykle prowadzona przez 12–20 sesji, indywidualnie lub grupowo, i może być uzupełniona elementami terapii opartej na uważności (mindfulness), co jest przedmiotem trwających badań klinicznych.

Lizdeksamfetamina jest jedynym lekiem zatwierdzonym przez FDA specyficznie do leczenia umiarkowanego do ciężkiego BED u dorosłych, zatwierdzonym w 2015 roku na podstawie dwóch badań III fazy obejmujących łącznie 724 pacjentów. W obu badaniach, trwających po 12 tygodni, lizdeksamfetamina (w dawkach 50–70 mg) istotnie zmniejszyła liczbę dni z epizodami napadowego objadania się w tygodniu w porównaniu z placebo — w jednym badaniu redukcja wyniosła średnio 3,87 dnia w grupie leku wobec 2,51 dnia w grupie placebo, w drugim 3,92 dnia wobec 2,26 dnia w grupie placebo.

BED wiąże się nie tylko z cierpieniem psychicznym związanym z samymi epizodami, ale też z podwyższonym ryzykiem współistniejących problemów — depresji, zaburzeń lękowych, a przy długotrwałym przebiegu z powikłaniami metabolicznymi związanymi ze zmianami masy ciała. Nieleczone BED ma tendencję do utrwalania się w formie chronicznego wzorca, w którym epizody napadowego objadania się, wstyd i próby restrykcyjnej kontroli diety wzajemnie się napędzają, tworząc błędne koło trudne do przerwania bez profesjonalnej pomocy.

Zaburzenia z napadami objadania się to jedno z najczęściej występujących, a jednocześnie najbardziej niezrozumianych zaburzeń psychicznych — mylone z brakiem silnej woli, bagatelizowane jako "nawyk" lub ukrywane przez osoby, które go doświadczają, ze względu na towarzyszący im głęboki wstyd. Dobra wiadomość jest taka, że BED należy do zaburzeń dobrze reagujących na leczenie, a terapia poznawczo-behawioralna daje realną szansę na pełną remisję objawów u znacznej części pacjentów.

Jeśli rozpoznajesz u siebie lub bliskiej osoby opisany tu wzorzec — powtarzające się epizody utraty kontroli nad jedzeniem, którym towarzyszy silny wstyd i cierpienie — warto potraktować to jako sygnał do szukania profesjonalnej pomocy, a nie coś, z czym trzeba radzić sobie samodzielnie lub czego należy się wstydzić.