Kwas ursodeoksycholowy (UDCA) a zapobieganie kamicy żółciowej po szybkiej utracie wagi

Kamica żółciowa to obecność złogów (kamieni) w pęcherzyku żółciowym, powstających głównie wtedy, gdy żółć zawiera zbyt dużo cholesterolu w stosunku do soli żółciowych i lecytyny, które normalnie utrzymują go w formie rozpuszczonej. Gdy ta równowaga zostaje zaburzona, cholesterol zaczyna się wytrącać i krystalizować, tworząc z czasem twarde złogi. Większość kamieni żółciowych przez długi czas nie daje żadnych objawów, ale u części osób prowadzą do silnego bólu w prawym podżebrzu (tzw. kolki żółciowej), nudności, a w powikłanych przypadkach do zapalenia pęcherzyka żółciowego lub dróg żółciowych wymagającego pilnej interwencji chirurgicznej.

Znanych jest wiele czynników ryzyka kamicy żółciowej — płeć żeńska, wiek, otyłość, ciąża, niektóre leki czy predyspozycje genetyczne. Jeden z czynników bywa jednak pomijany w rozmowach o odchudzaniu, mimo że jest dobrze udokumentowany od dekad: sama szybka, duża utrata masy ciała potrafi istotnie zwiększyć ryzyko powstania nowych kamieni, i to niezależnie od tego, jaką metodą ta utrata została osiągnięta.

Mechanizm tego zjawiska jest dobrze ugruntowany w fizjologii i wynika z tego, co dzieje się w wątrobie podczas intensywnej mobilizacji tkanki tłuszczowej. Gdy organizm w krótkim czasie spala duże ilości tłuszczu — jak ma to miejsce po operacji bariatrycznej czy przy bardzo restrykcyjnych dietach niskokalorycznych (poniżej ok. 800 kcal/dobę) — do wątroby trafia nagły, zwiększony strumień cholesterolu uwalnianego z rozpadających się komórek tłuszczowych. Wątroba wydziela ten nadmiar cholesterolu do żółci szybciej, niż rośnie wydzielanie soli żółciowych, które normalnie utrzymują go w roztworze. Efektem jest żółć przesycona cholesterolem — stan sprzyjający krystalizacji i tworzeniu się kamieni.

Dodatkowym czynnikiem jest to, że przy bardzo niskiej podaży kalorii, a zwłaszcza tłuszczu w diecie, pęcherzyk żółciowy rzadziej się kurczy i opróżnia (bo skurcz pęcherzyka jest wyzwalany głównie przez tłuszcz w pokarmie). Żółć zalega dłużej w pęcherzyku, co daje więcej czasu na krystalizację przesyconego cholesterolu. To połączenie — więcej cholesterolu w żółci i rzadsze opróżnianie pęcherzyka — tłumaczy, dlaczego ryzyko kamicy rośnie tak wyraźnie właśnie przy szybkiej, dużej redukcji masy ciała, a nie przy stopniowym, umiarkowanym chudnięciu.

Liczba operacji bariatrycznych (m.in. bypass żołądkowy, rękawowa resekcja żołądka) rośnie z roku na rok jako skuteczna metoda leczenia otyłości olbrzymiej i towarzyszących jej chorób metabolicznych. Pacjenci po takich zabiegach tracą zwykle od kilkunastu do nawet kilkudziesięciu kilogramów w ciągu pierwszych 6–12 miesięcy — to właśnie tempo i skala tej utraty sprawiają, że populacja pobariatryczna jest jedną z grup o najwyższym udokumentowanym ryzyku nowo powstałej kamicy żółciowej, sięgającym w badaniach obserwacyjnych nawet 30–50% w pierwszym roku po zabiegu bez żadnej profilaktyki.

To właśnie w tej konkretnej populacji — a nie w ogólnej populacji osób odchudzających się dietą i aktywnością fizyczną w typowym, umiarkowanym tempie — od lat bada się, czy profilaktyczne podawanie kwasu ursodeoksycholowego (UDCA), naturalnie występującego w żółci kwasu żółciowego o działaniu rozpuszczającym cholesterol, może zapobiegać tworzeniu się nowych kamieni. Jedno z nowszych i dobrze zaprojektowanych badań w tym obszarze opisujemy poniżej.

Innymi słowy: to badanie odpowiada na wąskie, specyficzne pytanie kliniczne (czy UDCA pomaga konkretnej grupie pacjentów pooperacyjnych) i powinno być interpretowane wyłącznie w tym kontekście. Decyzję o zastosowaniu UDCA po operacji bariatrycznej podejmuje zespół chirurgiczny/bariatryczny prowadzący pacjenta, biorąc pod uwagę indywidualne czynniki ryzyka, a nie sam pacjent na podstawie jednego artykułu czy wyszukiwania w internecie.

Wyniki tego badania są obiecujące i pokazują, że w wąskiej, dobrze zdefiniowanej populacji — pacjentów po operacji bariatrycznej, u których ryzyko kamicy żółciowej jest i tak dramatycznie podwyższone przez samą naturę zabiegu — prosta, sześciomiesięczna interwencja farmakologiczna może istotnie zmniejszyć liczbę powikłań wymagających czasem kolejnej operacji. To ważna informacja dla rosnącej liczby osób poddających się chirurgii bariatrycznej i dla zespołów, które się nimi opiekują.

Nie jest to jednak sygnał, by traktować UDCA jako uniwersalny "dodatek" do każdej diety odchudzającej. Dla zdecydowanej większości osób redukujących masę ciała w typowym, stopniowym tempie najlepszą znaną profilaktyką kamicy żółciowej pozostaje właśnie unikanie zbyt gwałtownego chudnięcia — a nie sięganie po lek zarezerwowany dla zupełnie innej, znacznie bardziej obciążonej grupy pacjentów.